काठमाडौँ । काठमाडौँका पुराना गल्लीहरूमा मगमगाएको धुप-कर्पुर र सालको पातमा बेरिएको हरियो दुबो अनि गाईको गोबरको सुवास । भदौ १ गते परेको नागपञ्चमी पर्वको पूर्वसन्ध्यादेखि नै उपत्यकाका ऐतिहासिक चोक, मन्दिरका पाटी-पौवा र आँखीझ्यालका कापहरू नागका बहुरंगी तस्बिरहरूले सजिएका छन् । घरको मूलढोकामा नाग टाँसेर वर्षभरि पारिवारिक सुख, शान्ति र दैवी विपत्तिबाट सुरक्षा माग्ने यो परम्परा केवल कर्मकाण्ड मात्र नभई मानिस र प्रकृतिको अविभाज्य सम्बन्धको सजीव साक्षी हो । काठमाडौँका असन, इन्द्रचोक, पाटनको मंगलबजार तथा भक्तपुरका प्राचीन गल्लीहरूमा अहिले उत्सवमय माहोल छाएको छ ।
काष्ठकलाले कुँदिएका प्राचीन मन्दिरका थाममुनि र राता इँटाका पेटीहरूमा पसलेहरूले नागका रंगस्विरंगी चित्रहरू लहरै सजाएर राखेका छन् । हल्का गुलाबी, पहेँलो र हरियो किनारा भएका यी परम्परागत चित्रहरूमा नागराज, नागिनी, शेषनाग, मयूर, बिच्छी, र जलचरहरूको अनुपम चित्रांकन देख्न सकिन्छ । हातमा पूजाको थैली बोकेर आएका आमाहरू, युवायुवतीहरू र वृद्ध वृद्धाहरू निकै श्रद्धापूर्वक नागका चित्र र पूजा सामग्री छानिरहेका भेटिन्छन् । नाग केवल सर्प होइनन्, उनीहरू जलका मालिक र पातालका राजा हुन् ।
ढोकामा नाग टाँस्नु भनेको घरलाई प्रकृतिको सुरक्षाकवच पहिर्याउनु हो । नागपञ्चमीको बजारमा केवल कागजका चित्र मात्र होइन, मौलिक प्रकृतिका प्रतिकहरू पनि उत्तिकै आकर्षणका केन्द्र बनेका छन् । डोको र डालीहरूमा सालको हरियो पातमाथि राखिएका ताजा गाईको गोबर र हरिया दुबोका मुठाहरू विक्रीका लागि राखिएका छन् । घरको मूलढोकामा नाग टाँस्नका लागि कुनै रासायनिक गम वा आधुनिक टाँस्ने वस्तु प्रयोग गरिँदैन, बरु गाईको पवित्र गोबर र हरियो दुबोलाई नै प्राकृतिक लेपको रूपमा प्रयोग गरिन्छ ।
गोबरलाई धन र शुद्धताकी देवी लक्ष्मीको प्रतीक मानिन्छ भने दुबोले कहिल्यै नसुक्ने अमरता र वंशवृद्धिको प्रतिनिधित्व गर्दछ । प्रकृतिलाई हानि नपुर्याई, माटो र वनस्पतिको सुगन्धसँग एकाकार भएर मनाइने यो पर्व नेपाली संस्कृतिको पर्यावरणमैत्री दर्शनको उत्कृष्ट उदाहरण हो । शास्त्रअनुसार नागपञ्चमीको दिन बिहान सबेरै स्नान गरी शुद्ध भई घरको मूल ढोकामाथि नागको चित्र टाँस्ने शास्त्रीय परम्परा छ । चित्र टाँसेपछि त्यसमाथि गाईको शुद्ध दूध, दही, अक्षता, सिन्दूर, लावा (धानको भुटेको फूल) र बेलपत्र अर्पण गरिन्छ । यसो गर्नाले उक्त घरमा चट्याङ (बज्रपात), अग्निभय, सर्पदंश र भूतप्रेतको बाधा कहिल्यै नहुने पुराणमा उल्लेख छ ।
वैदिक सनातन हिन्दु दर्शनमा अनन्त, वासुकि, शेष, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर र कर्कट गरी आठ कुलका नागहरूलाई अष्टनागको रूपमा पुजिन्छ । यी नागहरू पाताल, जलस्रोत, मूल र वनस्पतिमा वास गर्दछन् । कृषिप्रधान समाजमा नागपञ्चमीको वैज्ञानिक महत्व अझ गहिरो छ । बर्खायाममा अन्नबाली नष्ट गर्ने मुसा र अन्य हानिकारक किरा–फट्याङ्ग्रालाई नियन्त्रण गरेर सर्पले किसानको अन्नको रक्षा गर्दछ । त्यसैले किसानले सर्पलाई आफ्नो मित्र मानी कृतज्ञता स्वरूप यो दिन दूध र लावा चढाएर सम्मान गर्ने गर्दछन् । जहाँ नागको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ जलको कहिल्यै अभाव हुँदैन । नाग भनेकै जलस्रोत र प्रकृतिको संरक्षणको प्रतीक हो ।
काठमाडौँका पुराना घरहरूका ढोकामाथि हेर्दा अघिल्लो वर्ष टाँसिएको नागको चित्र घामपानीले रंग उडेर, थोरै च्यातिएर अझै टाँसिएको देख्न सकिन्छ । त्यो जीर्ण तस्बिरले बितेका ३ सय ६५ दिनसम्म घरलाई हरप्रकारका संकटबाट जोगाएको जनविश्वास छ । भदौ १ गते, त्यही पुरानो चित्रको ठाउँमा श्रद्धापूर्वक नयाँ रंगीन नागको चित्र प्रतिस्थापन गरिन्छ ।
युगौँदेखि पुस्तान्तरण हुँदै आएको यो जीवन्त परम्पराले हाम्रा भावी पुस्तालाई प्रकृतिको सम्मान र सांस्कृतिक जरासँग जोड्ने काम निरन्तर गरिरहेको छ । नागपञ्चमी कुनै अन्धविश्वास वा औपचारिकता मात्र होइन । यो त मानिस, प्रकृति र सूक्ष्म जीवहरूबीचको सहअस्तित्वको सम्मान हो ।
