सुदूरपश्चिम नेपालको सामाजिक जीवन केवल भूगोल र इतिहासका कारण मात्र विशिष्ट छैन; यहाँका मौलिक लोकपर्व, लोकविश्वास, भाषा, गीत, नृत्य र परम्पराले पनि यस क्षेत्रको विशिष्ट पहिचान निर्माण गरेका छन्। तीमध्ये ओल्के सङ्क्रान्ति एउटा महत्त्वपूर्ण मौलिक पर्व हो। सुदूरपश्चिममा कतै यसलाई गाभे वा गावे सङ्क्रान्ति, कतै ओल्के पर्व र विशेषतः बादी समुदायमा भाँडे सङ्क्रान्तिका रूपमा मनाउने परम्परा रहेको पाइन्छ।

ओल्के सङ्क्रान्ति सामान्यतः भदौ १ गते अर्थात् भाद्र सङ्क्रान्तिका दिन मनाइन्छ। यसलाई सिंह सङ्क्रान्ति पनि भनिन्छ। सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाहरूमा यो दिन वर्षायामको कठिन समय पार गरेर बाँचिएको खुसी, कृषि कर्मको एउटा चरण पूरा भएको अवसर, आफन्त–इष्टमित्रसँग पुनर्मिलन तथा उपहार आदानप्रदान गर्ने सामाजिक अवसरका रूपमा विकसित भएको देखिन्छ।

तर ओल्केको इतिहास केवल रमाइलो, मिठो खाने र उपहार दिने पर्वको कथा मात्र होइन। यसको अर्को पाटो जात, वर्ग, पेसा, जजमानी सम्बन्ध र पुरानो सामन्ती सामाजिक संरचनासँग जोडिएको छ। यही कारण ओल्के पर्वलाई केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक दृष्टिले हेर्नुभन्दा यसको सामाजिक इतिहास, शक्ति सम्बन्ध र वर्तमान अर्थसमेत केलाउन आवश्यक हुन्छ।

ओल्के भन्नाले के बुझिन्छ?
सुदूरपश्चिमेली भाषिक प्रयोगमा ‘ओल्को’ वा ‘ओल्के’ शब्दले उपहार, कोसेली, भेटी वा सम्मानस्वरूप दिइने वस्तु भन्ने अर्थ राख्छ। त्यसैले ओल्के मूलतः उपहार दिने–लिने, भेटघाट गर्ने र सामाजिक सम्बन्ध नवीकरण गर्ने संस्कृतिसँग सम्बन्धित छ।

यस दिन आफ्नो घरमा भएका सागपात, पिँडालुको गाभा, फलफूल, दूध, दही, घिउ, अन्न, पकवान, सेलरोटी तथा अन्य खाद्यवस्तु मान्यजन, आफन्त, छरछिमेक वा सम्बन्धित व्यक्तिलाई दिने चलन पाइन्छ। कतिपय स्थानमा छोरीचेलीलाई माइतीमा बोलाउने, मिठा परिकार बनाएर खुवाउने र उपहार आदानप्रदान गर्ने परम्परा पनि छ।

यस अर्थमा ओल्के केवल धार्मिक पर्व होइन; यो सामाजिक सम्बन्ध, खाद्य साझेदारी र सामुदायिक सहकार्यको लोकसंस्कृति पनि हो।

बझाङमा ओल्केको स्थानीय रूप
बझाङमा भदौ १ गतेको पर्वको रूप अन्य जिल्लाभन्दा केही फरक देखिन्छ। यहाँ कतै ओल्के, कतै गाभे/गावे सङ्क्रान्ति र बादी समुदायमा भाँडे सङ्क्रान्ति भनेर मनाइन्छ। सामान्य समुदायले एक दिन उत्सव मनाउने भए पनि बादी समुदायमा भाँडे सङ्क्रान्ति लामो समयसम्म, परम्परागत रूपमा करिब १५ दिनसम्म, मनाउने विवरण पाइन्छ।

गाभे सङ्क्रान्तिमा पिँडालुको गाभा विशेष महत्त्वको खाद्यवस्तु मानिन्छ। ओल्केको दिन गाभा, सागपात, दूध, दही तथा अन्य मौसमी खाद्यवस्तु खाने परम्परा सुदूरपश्चिमेली जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। ‘गाब्या संस्कृति’का रूपमा पिँडालुको गाभा खाने चलनलाई समेत ओल्केसँग जोडिएको पाइन्छ। त्यसैले ‘गाभे त्यार’ भन्ने स्थानीय अभिव्यक्तिलाई पनि ओल्के संस्कृतिको खाद्य तथा कृषि पक्षसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ।

ओल्के किन मनाइन्छ?
ओल्केको उत्पत्तिबारे एउटै सर्वमान्य व्याख्या भेटिँदैन। विभिन्न स्थानमा विभिन्न लोकविश्वास प्रचलित छन्।

पहिलो व्याख्या प्राकृतिक विपत्ति र रोगव्याधिबाट बाँचिएको खुसीसँग सम्बन्धित छ। सुदूरपश्चिममा वैशाखदेखि साउनसम्म गर्मी, वर्षा, बाढीपहिरो, रोगव्याधि तथा अन्य प्राकृतिक जोखिम बढ्ने सामाजिक अनुभव थियो। भदौ लाग्दा वर्षायामको कठिन चरण विस्तारै पार भएको अनुभूति हुने भएकाले ‘अब बाँचियो’ भन्ने खुसीमा ओल्के मनाउने लोकविश्वास पाइन्छ। यही सन्दर्भमा ‘मरौँ भनी बिसौँ, बाँच्छौँ भनी ओल्क्या’ भन्ने लोकोक्ति पनि उल्लेख गरिएको छ।

दोस्रो, यो कृषि जीवनसँग जोडिएको पर्व हो। साउनको अन्त्यसम्ममा कृषि कर्मको महत्त्वपूर्ण चरण पूरा हुन्छ। लामो समय खेतबारीमा व्यस्त रहेका मानिसहरू भदौमा आफन्त र छरछिमेकसँग भेटघाट गर्ने, खानपान गर्ने, गीत-सङ्गीत गर्ने अवसर पाउँछन्।

तेस्रो, ओल्के सामाजिक विनिमयको संस्कृति पनि हो। जसको घरमा जे उत्पादन हुन्छ, त्यो अर्को घर वा व्यक्तिसँग बाँड्ने र परस्पर सम्बन्ध कायम राख्ने अभ्यास यसमा देखिन्छ। यस्तो अभ्यास कृषि तथा पशुपालनमा आधारित समाजमा पारस्परिक सहयोगको महत्त्वपूर्ण माध्यम हुन सक्थ्यो।

सुदूरपश्चिमका विभिन्न जिल्लाहरूमा कसरी मनाइन्छ?
जिल्ला – ओल्केमा देखिने प्रमुख चलन/विशेषता
डोटी : मान्यजनलाई कर्कलाको गाभा, सागपात, दूध-दही आदि ओल्को दिने। माइती आएका छोरी-ज्वाइँलाई पुरी, बावर, माणा, निसौसे, डुब्का आदि स्थानीय परिकार खुवाउने परम्परा विशेष रूपमा उल्लेख हुन्छ।

डडेल्धुरा : पहाडी डोटेली संस्कृतिसँग जोडिएको शैलीमा गाभा, सागपात, दूध-दही तथा अन्य कोसेली मान्यजनलाई दिने र आफन्तबीच भेटघाट गर्ने चलन।

बैतडी : कर्कलाको भित्री पात/गाभा, फलफूल आदि मान्यजनलाई दिने, मिठोमसिनो खाने तथा कतिपय ठाउँमा मेहन्दी लगाउने चलन पनि उल्लेख गरिएको छ। कृषिसँग सम्बन्धित औजार तथा फलफूलसमेत ओल्कोका रूपमा दिने गरिएको पाइन्छ।

दार्चुला : पहाडी-हिमाली क्षेत्रको स्थानीय संस्कृतिअनुसार मान्यजनलाई सागपात, गाभा, दूध–दही तथा घरमा उपलब्ध कृषि उत्पादन कोसेलीका रूपमा दिने मूल परम्परा।

अछाम : मान्यजन, आफन्त र छरछिमेकीलाई गाभा, सागपात, दूध-दही आदि दिने तथा घरमा विशेष परिकार बनाउने चलन।

बाजुरा : कृषि उत्पादन र घरमा उपलब्ध सामग्रीलाई ओल्को/कोसेलीका रूपमा दिने तथा आफन्त-मान्यजनसँग भेटघाट गर्ने परम्परा।

बझाङ : हिमाली-पहाडी ग्रामीण जीवनसँग जोडिएको ओल्को संस्कृति-गाभा, सागपात, दूध-दहीलगायत स्थानीय उत्पादन आदानप्रदान गर्ने चलन।

कैलाली : पहाडी मूलका परिवारमा गाभा, सागपात, दूध-दहीसहित ओल्को दिने परम्परा कायम छ। तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्ने विभिन्न समुदायका कारण मनाउने शैलीमा विविधता देखिन्छ।

तर ओल्केको अर्को इतिहास पनि छ

यहीँबाट ओल्केको सबैभन्दा गम्भीर सामाजिक पक्ष सुरु हुन्छ।

पुरानो सुदूरपश्चिमेली समाजमा जात, पेसा र आर्थिक हैसियतका आधारमा मानिसहरूबीच स्पष्ट श्रेणीकरण थियो। केही स्रोतमा ओल्के विशेषगरी ऐतिहासिक रूपमा ‘तल्लो जात’ मानिएका समुदायसँग जोडिएको उल्लेख छ। उनीहरूले आफ्ना विष्ट, जजमान वा आश्रयदाताका घरमा पुगेर आफ्नो पेसा र हैसियतअनुसार वस्तु दिने अथवा ओल्को माग्ने गर्थे।

यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक द्वैधता देखिन्छ।

एकातिर, यसलाई अधीनस्थ सम्बन्धको प्रतीकका रूपमा हेर्न सकिन्छ; माथिल्लो सामाजिक हैसियत भएका व्यक्ति वा परिवारसँग तल्लो हैसियतमा राखिएका समुदायको निर्भरता थियो। अर्कोतिर, केही सांस्कृतिक अध्ययनमा ओल्को माग्ने कामलाई उनीहरूको अधिकारका रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ; अर्थात् दिने व्यक्ति कृपा गर्ने र माग्ने व्यक्ति भीख माग्ने मात्र होइन, सामाजिक परम्पराले स्वीकार गरेको पारस्परिक दायित्व पूरा भइरहेको थियो।

त्यसैले ओल्केलाई केवल शोषणको पर्व वा केवल ‘सद्भावको पर्व’ भनेर एकतर्फी परिभाषित गर्नु दुवै ऐतिहासिक दृष्टिले अधुरो हुन्छ। यसमा सद्भाव र सामाजिक सहयोग पनि थियो, तर त्यहीसँगै पुरानो जातीय पदानुक्रम र निर्भरता पनि गाँसिएको थियो।

सामन्तकालीन कर प्रणालीसँग ओल्केको सम्बन्ध
ओल्केको इतिहास बुझ्न सुदूरपश्चिम र बाइसे–चौबिसे राज्यहरूको पुरानो आर्थिक संरचना पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। ऐतिहासिक अभिलेख तथा अध्ययनसम्बन्धी प्रकाशित सामग्रीमा तत्कालीन बझाङ राज्यमा ‘ओलक’ नामको कर प्रचलनमा रहेको उल्लेख भेटिन्छ। त्यही स्रोतमा बझाङमा विभिन्न पेसा, उत्पादन र सामाजिक क्रियाकलापसँग सम्बन्धित अनेक प्रकारका कर असुल हुने विवरण दिइएको छ।

यसबाट के बुझिन्छ भने ‘ओलक’ शब्द केवल आधुनिक अर्थको उपहारसँग मात्र सम्बन्धित थिएन; पुरानो सामाजिक-आर्थिक व्यवस्थामा दस्तुर, उपहार, कर र अधीनस्थ सम्बन्धका विभिन्न रूपसँग यसको सम्बन्ध रहेको थियो। तर यहाँ पुरानो ओलक कर र आजको ‘ओल्के पर्व’ पूर्णतः एउटै कुरा हुन् भनेर निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। बरु, एउटै शब्द र सामाजिक विनिमयका विभिन्न ऐतिहासिक रूपहरू समयसँगै परिवर्तन हुँदै आएका हुन सक्छन्।

त्यसैले आजको ओल्केले नयाँ अर्थ लिनुपर्छ। पहिले कसैलाई तल्लो ठानेर ओल्को दिन बाध्य पारिन्थ्यो भने आज सबै समुदायले समान रूपमा उपहार आदानप्रदान गर्ने संस्कृति विकास गर्न सकिन्छ। पहिले जजमान र आश्रितको सम्बन्ध थियो भने आज समान नागरिकबीचको मित्रता र सद्भाव हुनुपर्छ। पहिले जातका कारण कसैको घरमा जाने, माग्ने वा दिने संरचना बनेको थियो भने आज आत्मसम्मान, स्वतन्त्रता र बराबरी आधार बन्नुपर्छ।

बादी समुदाय र ‘भाँडे सङ्क्रान्ति’
बझाङको ओल्के परम्पराको सबैभन्दा रोचक पक्ष बादी समुदायको भाँडे सङ्क्रान्ति हो।

स्थानीय विवरणअनुसार, भाँडे सङ्क्रान्तिमा बादी समुदायका मानिसहरू मुकुन्डो लगाउने, शरीरमा कमेरो दल्ने, काठको घोडा प्रयोग गर्ने, मादल–सारङ्गी बजाउने, नाचगान गर्ने र गाउँ–गाउँमा पुगेर अन्नपात तथा नगद सङ्कलन गर्ने गर्दथे। यो पर्व उनीहरूको प्रमुख सामुदायिक पर्वका रूपमा रहेको उल्लेख पाइन्छ।

यस परम्पराको ऐतिहासिक उत्पत्तिबारे स्थानीय जानकारहरूको भनाइअनुसार, पहिले बझाङी राजाहरूलाई मनोरञ्जन दिने दरबारी परम्परासँग यसको सम्बन्ध थियो। अहिलेको जिल्ला प्रशासन कार्यालय रहेको क्षेत्रको पुरानो राजदरबारबाट नाचगान सुरु हुने र त्यसपछि गाउँ–गाउँमा जाने परम्परा रहेको स्थानीय विवरणमा उल्लेख छ। यो पक्षलाई स्थानीय मौखिक इतिहास र जनश्रुतिका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ; यसका सबै विवरणको स्वतन्त्र ऐतिहासिक प्रमाणीकरण आवश्यक छ।

यस परम्पराले अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा देखाउँछ-कला, मनोरञ्जन र जीविकोपार्जनका अवसरमा समेत जात र पेसाको सम्बन्ध थियो। आधुनिक समयमा बादी समुदायको परम्परागत माटाका भाँडा बनाउने पेसा लोप हुँदै जानु र वैकल्पिक रोजगारीको अभावले उनीहरूको आर्थिक कठिनाइलाई अझ गहिरो बनाएको विवरण पनि पाइन्छ।

के ओल्के हिन्दू धर्मले जात व्यवस्था लागू गर्न बनाएको पर्व हो?
यस प्रश्नमा तथ्यपरक हुन आवश्यक छ। पुरानो दक्षिण एसियाली समाजमा जात, वर्ण, जजमानी र धार्मिक–सामाजिक संरचनाबीच सम्बन्ध अवश्य थियो। ओल्के संस्कृतिमा पनि हिन्दू धार्मिक विश्वास, देवपूजा र स्थानीय धार्मिक अभ्यासका पक्षहरू मिसिएका छन्। उदाहरणका लागि, केही ठाउँमा बुढी हाल्ने र असोज सङ्क्रान्तिमा जलाउने परम्परालाई कृष्ण–पुतना कथासँग जोडेर व्याख्या गरिएको पाइन्छ। तर उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतका आधारमा ‘हिन्दू धर्मले नै ओल्के पर्वको निर्माण गरी तल्लो जातिलाई माथिल्लो जातिको अधीनमा राख्न यो पर्व बनायो’ भन्ने निष्कर्ष ठोस ऐतिहासिक प्रमाणबाट स्थापित भएको देखिँदैन।

बरु, उपलब्ध प्रमाणले ओल्के संस्कृति कृषि, मौसमी जीवन, उपहार आदानप्रदान, जजमानी सम्बन्ध, जातीय पदानुक्रम, स्थानीय धार्मिक विश्वास र सामुदायिक मनोरञ्जनका अनेक तह मिलेर बनेको जटिल लोकसंस्कृति भएको देखाउँछन्। यसरी हेर्दा आलोचना अझ बलियो हुन्छ, किनकि हामी धर्म वा समुदायमाथि सामान्य आरोप लगाउनुको सट्टा कुन सामाजिक व्यवहारले असमानता पैदा गर्‍यो? कसले लाभ पायो? कसले बोझ बोक्यो? र त्यो व्यवहार आज पनि कायम छ कि छैन? भन्ने प्रश्न गर्न सक्छौँ।

आजको ओल्के : संस्कृति जोगाउने कि विभेद जोगाउने?
आजको नेपालको सामाजिक र संवैधानिक परिवेश पुरानो समयभन्दा पूर्ण रूपमा फरक छ। नेपालको संविधानको धारा १८ ले समानताको हक सुनिश्चित गरेको छ। अझ स्पष्ट रूपमा धारा २४ ले जात, जाति, समुदाय, पेसा वा उत्पत्तिका आधारमा निजी तथा सार्वजनिक स्थानमा छुवाछूत वा भेदभाव गर्न निषेध गरेको छ। कुनै समुदायलाई उच्च वा नीच देखाउने, जातीय भेदभावलाई न्यायोचित ठान्ने वा त्यस्तो भेदभावलाई प्रोत्साहन गर्ने कामलाई पनि संविधानले निषेध गरेको छ।

त्यसैगरी, जातीय तथा अन्य सामाजिक छुवाछूत र भेदभाव (कसूर र सजाय) ऐन, २०६८ ले प्रथा, परम्परा, धर्म, संस्कृति वा रीतिरिवाजका नाममा पनि जातीय छुवाछूत तथा भेदभाव गर्न नहुने स्पष्ट व्यवस्था गरेको छ।

यसको अर्थ ओल्के पर्व आफैँ गैरकानुनी हो भन्ने होइन। संस्कृति मनाउनु र जातका आधारमा मानिसलाई विभेद गर्नु दुई फरक कुरा हुन्। कानुनले निषेध गरेको कुरा भेदभावपूर्ण व्यवहार हो।

ओल्केमा के जोगाउने, के परिवर्तन गर्ने?
हामीले ओल्केको मौलिक संस्कृति नष्ट गर्नुभन्दा त्यसको मानवतावादी पक्ष जोगाएर विभेदकारी पक्ष रूपान्तरण गर्नुपर्छ। पिँडालुको गाभा, स्थानीय खाद्य परिकार, कृषि संस्कृति, आफन्तसँगको भेटघाट, चेलीबेटीको माइती आगमन, लोकगीत, लोकवाद्य, भाँडे नाच, स्थानीय भाषा र मौखिक इतिहासजस्ता पक्षहरू संरक्षणयोग्य सम्पदा हुन्। तर कुनै जात विशेषलाई तल्लो मान्ने, उसलाई अनिवार्य रूपमा उपहार ल्याउन बाध्य पार्ने, मालिक–आश्रित सम्बन्ध कायम गर्ने, अपमानजनक व्यवहार गर्ने वा जातीय हैसियतका आधारमा कसैलाई उच्च–नीच ठान्ने व्यवहारलाई संस्कृति भनेर निरन्तरता दिन सकिँदैन।

इतिहासलाई मेट्नु हुँदैन; तर इतिहासका अन्यायलाई पुनः दोहोर्‍याउनु पनि हुँदैन।

ओल्के पर्वलाई नयाँ सामाजिक सन्देश दिन सकिन्छ। आज बझाङ र समग्र सुदूरपश्चिमले ओल्केलाई नयाँ ढङ्गले परिभाषित गर्न सक्छ। ओल्को अब मालिकलाई होइन, मान्छेलाई सम्मान गर्ने प्रतीक बनोस्। उपहार अब अधीनताको होइन, मायाको प्रतीक बनोस्। भाँडे वा अन्य कुनै जातीय पहिचान अब सामाजिक तल्लोपनको प्रतीक नभई ऐतिहासिक सांस्कृतिक योगदानको पहिचान बनोस्।

विद्यालय, स्थानीय सरकार, समुदाय र सांस्कृतिक संस्थाहरूले ओल्केलाई स्थानीय इतिहाससँग जोडेर अध्ययन गर्न सक्छन्। कुन समुदायको भूमिका के थियो? किन केही जाति विशेष पेसामा सीमित भए? कसरी जजमानी व्यवस्था विकसित भयो? कसरी सामाजिक परिवर्तन भयो? आज त्यसबाट हामीले के सिक्न सक्छौँ? यस्ता प्रश्न नयाँ पुस्तालाई सिकाउन आवश्यक छ। यसरी ओल्के केवल एउटा ‘त्यार’ नरहेर इतिहास बुझ्ने, अन्याय पहिचान गर्ने र समान समाज निर्माण गर्ने अवसर बन्न सक्छ।

अन्तमा
ओल्के सङ्क्रान्ति सुदूरपश्चिमको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण लोकसंस्कृति हो। यसको मूलमा मौसमी जीवन, कृषि, खाद्य साझेदारी, उपहार आदानप्रदान, आफन्तबीचको भेटघाट, सामाजिक सम्बन्ध र सामुदायिक मनोरञ्जनका अनेक पक्ष छन्। बझाङमा यसको स्थानीय रूप ओल्के, गाभे/गावे र भाँडे सङ्क्रान्तिका रूपमा देखिन्छ। तर यस संस्कृतिको इतिहासभित्र जातीय र आर्थिक पदानुक्रमको छाया पनि थियो। विशेषतः दलित तथा सीमान्तकृत समुदायसँग सम्बन्धित ओल्को माग्ने–दिने परम्परा, जजमानी सम्बन्ध तथा पुरानो सामाजिक संरचनालाई नबुझी ओल्केको पूर्ण इतिहास बुझ्न सकिँदैन। बझाङको पुरानो राज्य व्यवस्थामा ओलक नामको करसमेत रहेको ऐतिहासिक विवरण भेटिनुले यसको सामाजिक–आर्थिक पृष्ठभूमि थप गम्भीर बनाउँछ।

तर यसै आधारमा ओल्केलाई केवल हिन्दू धर्मले बनाएको जातीय विभेदको पर्व भनेर निष्कर्ष निकाल्नु पनि ऐतिहासिक रूपमा पर्याप्त प्रमाणित हुँदैन। यो स्थानीय लोकजीवन, कृषि, धार्मिक विश्वास, सामाजिक विनिमय र पुरानो शक्ति सम्बन्धको मिश्रित परिणामका रूपमा बुझ्नु बढी उचित हुन्छ। आजको नेपालको संविधानले समानता र जातीय भेदभावविरुद्ध स्पष्ट अधिकार सुनिश्चित गरेको छ। त्यसैले आजको ओल्केको सही दिशा भनेको संस्कृति नष्ट गर्नु होइन, विभेद हटाएर संस्कृतिलाई रूपान्तरण गर्नु हो।

हामीले ओल्केको इतिहास सम्झनुपर्छ, तर इतिहासको असमानता पुनर्जीवित गर्नु हुँदैन। हामीले गाभे खानुपर्छ, तर कसैलाई जातका नाममा नीच ठान्नु हुँदैन। हामीले भाँडे नाच र लोकगीत जोगाउनुपर्छ, तर भाँडे वा कुनै जातीय पहिचानलाई अपमानको रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।

हामीले ओल्को दिनुपर्छ, तर समान नागरिकलाई समान सम्मानका साथ। ओल्केको भविष्य जातीय अधीनताको होइन, सामाजिक सम्मान र समानताको पर्व बन्नुपर्छ। यही नै हाम्रो लोकसंस्कृतिको आधुनिक र मानवीय पुनर्व्याख्या हुनेछ।