विश्वभरि २८ सेप्टेम्बरमा मनाइने विश्व रेबिज दिवस नेपालमा पनि “एकतामा शक्ति, रेबिजबाट मुक्ति” भन्ने नारासहित मनाइँदै छ। यो वर्ष २०८३ मा यो दिवस असोज १२ गते परेको छ। यो दिवसको मुख्य उद्देश्य रेबिज रोगको रोकथाम, यसविरुद्ध भइरहेको प्रगति र जनचेतना फैलाउनु हो।
फ्रान्सेली वैज्ञानिक लुइस पास्चर, जसले पहिलो पटक रेबिजविरुद्धको खोप पत्ता लगाएका थिए, उनको मृत्यु भएको दिनको सम्झनामा यो दिवस मनाउन सुरु गरिएको हो। नेपाल सरकारले सन् २०३० सम्ममा कुकुरको टोकाइबाट हुने रेबिजका कारण मानिसको मृत्यु हुने सङ्ख्यालाई शून्यमा पुर्याउने लक्ष्य राखेको छ। यो नाराले रेबिज उन्मूलन गर्न समुदाय, पशु स्वास्थ्य र मानव स्वास्थ्य क्षेत्रका सबै निकायहरू एकसाथ मिलेर काम गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिएको छ।
रेबिज एक भाइरसजन्य घातक रोग हो, जसले मानिस र स्तनधारी जनावरहरूको केन्द्रीय स्नायु प्रणालीलाई असर गर्छ। एक पटक रेबिजको लक्षण देखा परिसकेपछि यो रोग लागिसकेका बिरामीलाई बचाउन असम्भवजस्तै हुन्छ। त्यसैले यस रोगबारे सही जानकारी हुनु र समयमै सतर्कता अपनाउनु नै यसको एकमात्र उपचार हो।
उमेर समूहअनुसार मानिसमा रेबिजको जोखिम
रेबिजको जोखिम सबै उमेर समूहका मानिसलाई भए तापनि बालबालिकाहरू यसको सबैभन्दा उच्च जोखिममा रहन्छन्।
बालबालिका (१५ वर्षमुनि) : बालबालिकाहरू जनावरसँग बढी खेल्न मन पराउँछन्। जनावरले टोकेको वा चिथोरेको कुरा डरका कारण अभिभावकलाई नभन्न सक्छन्। साथै, उनीहरूको छोटो उचाइका कारण जनावरले अनुहार, टाउको वा घाँटीजस्ता संवेदनशील अंगहरूमा टोक्ने सम्भावना बढी हुन्छ, जहाँबाट भाइरस मस्तिष्कसम्म चाँडै पुग्छ।
वयस्क तथा वृद्धवृद्धा : सडकमा हिँडडुल गर्दा वा पशुपालन गर्दा पशुको सम्पर्कमा आउने भएकाले जोखिम हुन्छ। तर, उनीहरूले टोकेको कुरा तुरुन्तै व्यक्त गर्ने र उपचार खोज्ने हुँदा बालबालिकाको तुलनामा जोखिम व्यवस्थापन सहज हुन्छ।
पशुको जात र उमेरअनुसारको जोखिम
रेबिज भाइरस सबै स्तनधारी जनावरहरूमा लाग्न सक्छ। तर, केही विशिष्ट जात र उमेरमा यसको जोखिम फरक हुन्छ।
जनावरको जात : नेपालको सन्दर्भमा मानिसमा सर्ने रेबिजको ९५ प्रतिशतभन्दा बढी स्रोत भुस्याहा तथा घरपालुवा कुकुरहरू हुन्। यसबाहेक बिरालो, स्याल, ब्वाँसो, न्याउरीमुसो र बाँदरजस्ता जंगली वा अर्धजंगली जनावरहरू उच्च जोखिममा पर्छन्। गाई, भैंसी र बाख्राजस्ता शाकाहारी जनावरमा पनि यो रोग सर्छ, तर उनीहरूले अरूलाई टोकेर रोग सार्ने सम्भावना निकै कम हुन्छ।
जनावरको उमेर : साना छाउराछाउरी र कम उमेरका जनावरहरूमा प्रतिरोधात्मक क्षमता कम हुने र उनीहरू सजिलै अन्य संक्रमित जनावरको आक्रमणमा पर्ने भएकाले जोखिम बढी हुन्छ। साथै, मानिसहरूले साना छाउराछाउरीले टोक्दा ‘यसले के रोग सार्ला र’ भनी लापरबाही गर्ने भएकाले पनि जोखिम बढ्छ।
पशुमा कसरी र कहाँबाट सर्छ रेबिज?
पशुहरूमा यो रोग मुख्यतया बहुलाएको संक्रमित जनावरको टोकाइबाट सर्छ।
सम्पर्क र टोकाइ : जब कुनै रेबिज संक्रमित जनावर (जस्तै स्याल वा बहुलाएको कुकुर) ले अर्को स्वस्थ जनावरलाई टोक्छ, तब उसको र्यालमा रहेको भाइरस टोकेको घाउको माध्यमबाट स्वस्थ जनावरको शरीरमा प्रवेश गर्छ।
र्यालको माध्यम : संक्रमित जनावरको र्याल स्वस्थ जनावरको काटिएको छाला वा आँखा, नाक र मुखको भित्री झिल्ली (म्युकस मेम्ब्रेन) मा परेमा पनि यो रोग सर्न सक्छ।
रेबिजको चक्र कसरी तोड्न सकिन्छ?
रेबिजको चक्र तोड्नका लागि पशु र मानिस दुवैको तहमा काम गर्नुपर्छ।
सामुदायिक कुकुरहरूको बन्ध्याकरण र खोप : सडकका कुकुरहरूको सङ्ख्या नियन्त्रण गर्न बन्ध्याकरण गर्ने र उनीहरूलाई अनिवार्य रूपमा रेबिजविरुद्धको सामूहिक खोप दिएर यो चक्रलाई सधैँका लागि तोड्न सकिन्छ।
जंगली जनावर र घरपालुवा पशुबीचको दूरी : घरपालुवा जनावरलाई जंगली वा सडकका भुस्याहा जनावरको सम्पर्कमा आउन नदिने।
चेतना अभिवृद्धि : समुदायमा रेबिज लागेको जनावर कस्तो हुन्छ र टोकेपछि के गर्ने भन्नेबारे व्यापक जनचेतना फैलाउने।
मानिस र पशुलाई यस रोगबाट कसरी जोगाउने?
पशुहरूलाई जोगाउने उपाय
नियमित खोप : आफ्ना घरपालुवा कुकुर र बिरालोलाई ३ महिनाको उमेर पुगेपछि अनिवार्य रूपमा रेबिजविरुद्धको खोप लगाउने र प्रत्येक वर्ष यसको बुस्टर डोज दिने।
सुरक्षित राख्ने : घरपालुवा जनावरलाई बाँधेर वा कम्पाउन्डभित्र सुरक्षित राख्ने, जथाभावी बाहिर छाडा नछाड्ने।
लक्षण देखिएमा सजगता : यदि कुनै पशुमा अत्यधिक र्याल निकाल्ने, बिनाकारण आक्रामक हुने वा असाधारण रूपमा सुस्त हुनेजस्ता लक्षण देखिएमा तुरुन्तै पशु चिकित्सकलाई सम्पर्क गर्ने।
घाउलाई तुरुन्तै धुने : प्राथमिक उपचार
साबुन र बगिरहेको पानी : जनावरले टोकेको घाउलाई तुरुन्तै कम्तीमा १५ मिनेटसम्म साबुन र बगिरहेको पानीले राम्ररी धुनुहोस्। यसले घाउमा भएको भाइरसलाई धेरै हदसम्म नष्ट गर्छ।
एन्टिसेप्टिकको प्रयोग : धोइसकेपछि घाउमा पोभिडन आयोडिन वा डिटोलजस्ता कीटाणुनाशक औषधि लगाउनुहोस्।घाउ खुला छोड्ने।
तुरुन्तै पशु चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्ने।
यदि जनावरलाई पहिले नै रेबिजविरुद्धको खोप लगाइएको छ भने उसलाई रेबिजविरुद्धको बुस्टर डोज खोप दिनुपर्छ र केही समय निगरानीमा राख्नुपर्छ।
यदि तपाईंको जनावरले खोप लगाएको थिएन भने यस्तो अवस्थामा जोखिम निकै उच्च हुन्छ। पशु चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उसलाई तुरुन्तै एन्टि–रेबिज खोपको पूरा मात्रा दिनुपर्छ र कडा क्वारेन्टाइन (निगरानी) मा राख्नुपर्छ।
मानिसलाई जोगाउने उपाय
जनावरले टोकेमा तुरुन्तै प्राथमिक उपचार : कुनै पनि जनावर, विशेष गरी कुकुर वा बिरालोले टोकेमा, चिथोरेमा वा घाउमा चाटेमा तुरुन्तै उक्त ठाउँलाई बग्ने पानी र साबुनले कम्तीमा १५ मिनेटसम्म राम्ररी धुने। यसले धेरै हदसम्म भाइरसलाई नष्ट गर्छ। घाउमा तेल, खुर्सानी वा बेसारजस्ता घरेलु कुराहरू लगाउनु हुँदैन।
तुरुन्तै एन्टि–रेबिज खोप (एआरभी) : चिकित्सकको सल्लाहअनुसार तुरुन्तै नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा गई एन्टि–रेबिज खोपको पूरा मात्रा लिनुपर्छ। घाउ गहिरो छ भने रेबिज इम्युनोग्लोबुलिन सुई पनि लगाउनुपर्छ।
सतर्कता : सडकका वा अपरिचित जनावरहरूलाई जथाभावी गिज्याउने, छुने वा जिस्क्याउने काम नगर्ने।
रेबिजबाट जोगिन कुकुरको टोकाइबाट जोगिनुपर्छ। यसका लागि निम्न कुराहरूमा विचार गर्नुपर्छ।
रेबिज नलागेका स्वस्थ कुकुरहरू पनि आफ्नो प्राकृतिक प्रवृत्तिका कारण केही अवस्थामा आक्रामक हुन सक्छन्, जसमा मानिसले सावधानी अपनाउनुपर्छ।
खाइरहेको वा हड्डी चपाइरहेको बेला : कुकुरले खाना खाइरहेको बेला उसको भाँडो सार्न खोज्ने वा खाना खोस्न खोज्दा उसले आफ्नो खाना रक्षा गर्न अचानक टोक्न सक्छ।
बच्चा (छाउराछाउरी) पाइरहेकी माउ कुकुर : भर्खरै बच्चा जन्माएकी भुस्याहा वा घरपालुवा कुकुरको नजिक जानु वा उसका बच्चाहरूलाई छुन खोज्नु निकै जोखिमपूर्ण हुन्छ। माउले आफ्ना बच्चाहरूलाई बचाउन आक्रमण गर्न सक्छे।
सुतिरहेको वा आराम गरिरहेको बेला : सुतिरहेको कुकुरलाई अचानक तर्साएर वा जिस्क्याएर उठाउँदा उसले डर वा आत्मरक्षाका कारण टोक्न सक्छ।
दुई वा बढी कुकुरहरू लडिरहेको बेला : सडकमा कुकुरहरू आपसमा लडिरहेका छन् भने उनीहरूलाई छुटाउन बीचमा जानु हुँदैन। लडाइँको आवेशमा उनीहरूले आफ्नै मालिक वा अपरिचित मानिसलाई चिन्न सक्दैनन् र टोक्छन्।
बाँधिएको वा खोरमा थुनिएको कुकुर : साङ्लोले बाँधिएको वा खोरमा बन्द गरिएको अपरिचित कुकुरको नजिक जाने वा उसलाई जिस्क्याउने काम गर्नु हुँदैन।
घाइते वा बिरामी कुकुर : बाटोमा दुर्घटनामा परेको वा बिरामी भएको कुकुर दुखाइका कारण छटपटिइरहेको हुन्छ। यस्तो बेला उसलाई छुन वा समात्न खोज्दा आत्मरक्षाका लागि उसले टोक्न सक्छ।
मुख्य सुझाव : सडकका भुस्याहा कुकुरहरू समूहमा दौडिरहेको बेला वा उनीहरूले लखेट्दा हतारिएर भाग्नुको सट्टा शान्त भएर एक ठाउँमा उभिनु बढी सुरक्षित हुन्छ। भाग्दा कुकुरले झन् बढी लखेट्ने र टोक्ने सम्भावना रहन्छ।
व्यक्तिगत सुरक्षा अपनाउने : पहिले आफ्नो सुरक्षा
संक्रमित पशुलाई छुँदा वा उपचार गर्दा उसको र्याल काटिएको छाला वा आँखा–मुखमा पर्न सक्छ। त्यसैले टोकिएको जनावरलाई समात्दा वा सफा गर्दा अनिवार्य रूपमा बाक्लो पन्जा लगाउनुहोस् र सावधानी अपनाउनुहोस्।
टोक्ने कुकुरको अवस्था बुझ्ने
यदि सम्भव छ भने टोक्ने कुकुरलाई पनि बाँधेर वा थुनेर १० दिनसम्म निगरानीमा राख्नुपर्छ। यदि त्यो कुकुर १० दिनभित्र मर्छ वा रेबिजको लक्षण देखाउँछ भने टोकिएको जनावरमा रेबिज सर्ने सम्भावना शतप्रतिशत हुन्छ। कुकुरलाई समात्दा आफूलाई नटोकोस् भन्ने कुरामा सजग रहनुपर्छ।
कस्तो अवस्थामा कुकुरमा रेबिजको शंका गर्ने?
अत्यधिक र्याल काढ्नु वा फिँज निकाल्नु : कुकुरको मुखबाट निरन्तर रूपमा बाक्लो र्याल वा फिँज निस्किएको छ भने त्यो रेबिजको प्रमुख लक्षण हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा कुकुरको नजिक जानु हुँदैन।
अस्वाभाविक आक्रामकता : सामान्य अवस्थामा शान्त रहने कुकुर अचानक बिनाकारण रिसाउने, भुक्ने, भुइँमा वा हावामा जथाभावी टोक्न खोज्ने र ढुङ्गा, लट्ठी वा फलामजस्ता नखाने वस्तुहरू चपाउन खोज्छ भने सजग हुनुपर्छ।
अस्वाभाविक रूपमा सुस्त हुनु (डम्ब रेबिज) : रेबिज लागेका सबै कुकुर आक्रामक मात्र हुँदैनन्। केही कुकुरहरू अचानक धेरै सुस्त हुने, अँध्यारो कुनातिर लुक्ने र मानिस आउँदा पनि कुनै प्रतिक्रिया नजनाई बस्ने गर्छन्। यस्तो अवस्थामा बिरामी ठानेर छुन जानु खतरनाक हुन सक्छ।
हिँडडुल गर्न गाह्रो हुनु वा पक्षाघात (प्यारालाइसिस) : कुकुरको पछिल्लो खुट्टा लतारिएको छ, हिँड्दा ढलमल गर्छ वा उसको तल्लो बङ्गारा झुन्डिएको छ र मुख बन्द गर्न सक्दैन भने त्यो रेबिजको अन्तिम चरण हुन सक्छ।
पानी र उज्यालोदेखि डराउनु (हाइड्रोफोबिया/फोटोफोबिया) : कुकुर पानी खान नसकेर वा पानी देख्दा डराएर भाग्ने र उज्यालो प्रकाश वा चर्को आवाज सुन्दा तर्सिने गर्छ भने सजग हुनुपर्छ।
निष्कर्ष
मानिसमा रेबिज उन्मूलन गर्ने हो भने पहिले जनावरमा रेबिज नियन्त्रण गर्नुपर्छ। यसका लागि मानव स्वास्थ्य, पशु स्वास्थ्य र वातावरणीय स्वास्थ्यलाई एकीकृत रूपमा हेर्ने ‘वान हेल्थ’ अवधारणालाई पूर्ण रूपमा कार्यान्वयनमा ल्याउनुपर्छ।
कुकुरहरूमा रेबिजविरुद्धको कम्तीमा ७० प्रतिशत खोप कभरेज पुर्याउन सकेको खण्डमा मात्रै समुदायमा रेबिजको चक्रलाई तोड्न सकिन्छ। यसका लागि स्थानीय सरकारले आफ्नो क्षेत्रभित्रका सडकका कुकुरहरूको उचित व्यवस्थापन, तिनीहरूको बन्ध्याकरण—सीएनभीआर (क्याच, न्युटर, भ्याक्सिनेट, रिलिज)—र रेबिजविरुद्धको आम खोप अभियानलाई रणनीतिक रूपमा अगाडि बढाउनुपर्छ। घरपालुवा जनावर पाल्ने प्रत्येक नागरिकले आफ्ना पशुहरूलाई समयमै खोप लगाउने र जिम्मेवार पशुपालकको भूमिका निर्वाह गर्नु आवश्यक छ।
रेबिज कुनै दैवी प्रकोप वा मत्थर पार्न मिल्ने सामान्य रोग होइन। यो चेतनाको अभाव र व्यवस्थापकीय कमजोरीले निम्त्याउने एउटा शतप्रतिशत रोक्न सकिने मानवीय र पशु स्वास्थ्यसम्बन्धी विपत्ति हो।
एउटा सानो असावधानी वा अन्धविश्वासले कसैको अमूल्य जीवन समाप्त हुनु भनेको हाम्रो चेतनाको कमी हो। सन् २०३० को संकल्प पूरा गर्ने हो भने हामीले अस्पतालका बेडहरूमा औषधिको खोजी गर्ने मात्र होइन, समाजमा व्याप्त भ्रमको अन्त्य गर्न गाउँ–गाउँ र घर–घरमा चेतनाको उज्यालो फैलाउनुपर्छ। पशु र मानव स्वास्थ्यको यो साझा लडाइँमा आजैदेखि एकाकार बनौँ।
