काठमाडौँ । काठमाडौं उपत्यकाको मुटु मानिने असन र इन्द्रचोकका गल्लीहरूमा दशैँको आगमन कुनै क्यालेण्डरको पाना पल्टिएर वा पात्रो हेरेर मात्र हुँदैन ।
यहाँ हावामा फैलिने सुकुमेल, ल्वाङ र दालचिनीको सुवास, झ्याल–कौसीबाट झुन्ड्याइएका राता कुर्थाहरू, मन्दिरमा बज्ने बिहानीको घण्टी र चङ्गाको धागो बेर्ने चर्खाको खस्रो आवाजले पर्वको शङ्खनाद गर्दछ । असोजको आकाश कञ्चन नीलो भएर जब चोभार र चन्द्रागिरिका डाँडाहरू मुस्कुराउँछन्, तब असनका ढुङ्गा छापिएका साँगुरो गल्लीहरू अचानक जागृत हुन्छन् । बिहानको पहिलो किरण अन्नपूर्ण मन्दिरको स्वर्ण गजुरमा ठोक्किन नपाउँदै असनको चौबाटोमा चहलपहल शुरु भइसकेको हुन्छ । पसलका पुराना काठे ढोकाहरू ‘च्यार्र’ आवाज निकाल्दै उघ्रिन्छन् । पसलेहरू अगरबत्तीको धुवाँ सल्काउँदै पसलको दैलोमा जल चढाउँछन् र आफ्नो इष्टदेवलाई स्मरण गर्छन् ‘आजको दिन सबै ग्राहकलाई सन्तुष्ट बनाएर पठाउन सकूँ ।’ अनि शुरु हुन्छ उपत्यकाको सबैभन्दा जीवन्त सांस्कृतिक मेला ।
उपत्यकाका कुनाकाप्चा–भक्तपुर, ललितपुर, थानकोट, साँखुदेखि बाहिरी जिल्लाबाट काठमाडौंमा कर्मथलो बनाएका हजारौँ नागरिकहरू दशैँको जोहो गर्न असन ओइरिन्छन् । कसैको हातमा रित्तो झोला छ, कसैको काँधमा सानी छोरी । ऐतिहासिक नेवारी वास्तुकलाले सजिएका तीन–चार तले इँटाका घरहरूको कौसीबाट तल हेर्दा देखिन्छ–मानव सागरको एक अविरल नदी, जो अन्नपूर्ण मन्दिरको परिक्रमा गर्दै भेडासिङ, जनबहाल, केलटोल र इन्द्रचोकतर्फ अनवरत बगिरहेको छ । गल्लीको संकीर्णतालाई चिर्दै भारी बोक्ने भरियाहरू ‘दाइ बाटो छोडिदिनुस्’ भन्दै निधारमा नाम्लो र ढाडमा कपडाका ठूला पोका लिएर पसिना बगाउँदै हिँडिरहेका छन् ।
मोटरसाइकलको हर्न, पसलेहरूको ‘आउनुस् दिदी, नयाँ डिजाइनको कुर्था हेर्नुस्’ भन्ने निम्तो र ग्राहकहरूको मीठो मोलमोलाइले असनलाई एउटा खुला र विशाल सांस्कृतिक नाटकघर बनाइदिन्छ ।
‘दसैँ आउनु भनेको असनका गल्लीहरूमा रङ, भीड र मुस्कुराउने सपनाहरू भरिनु हो । यो केवल किनमेल होइन, वर्षभरिको थकाइ बिर्सिने साझा उत्सव हो ।’
असन बजार मल्लकालदेखि नै तिब्बत र भारत जोड्ने प्राचीन व्यापारिक मार्गको प्रमुख केन्द्र रहिआएको छ । दशैँमा यहाँ आउनु केवल सामान किन्नु मात्र नभई अन्नपूर्ण देवीको दर्शन गरी वर्षभरि अन्नको अभाव नहोस् भनी कामना गर्नु पनि हो ।
सूर्य पश्चिमका थानकोट र चन्द्रागिरिका डाँडाहरूमा अस्ताउँदै गर्दा असन, इन्द्रचोक र भेडासिङका पसलहरूमा पहेँला र सेता बिजुलीका चिमहरू झिलिमिली बल्न थाल्छन् । साँझको त्यो मन्द प्रकाशमा सामान किनेर फर्कनेहरूको अनुहारमा दिनभरिको धपेडीपछि पनि एउटा अनौठो सन्तोष र उज्यालो देखिन्छ । दिनभरिको हिँडडुल, धुलो र भीडभाडपछि मानिसहरू दुवै हातमा झोला झुन्ड्याएर मन्दिरको पेटीमा एकछिन थकाइ मारिरहेका छन् । कसैले चिसो पानी पिएर लामो सास फेर्दै छन् । झोलामा बाबुको लागि ढाका टोपी छ, आमाको लागि चोली, छोरीको लागि रातो कुर्था, छोराको लागि नयाँ जुत्ता र भान्साका लागि मसला र चिउरा । ती झोलाहरू भौतिक रूपमा जतिसुकै गह्रुङ्गा भएपनि बोक्नेहरूको मन भने अत्यन्त हलुङ्गो छ ।
महँगीको चौतर्फी गुनासो, खल्तीको संकुचित सीमा, ट्राफिकको जाम र दैनिक जीवनका सयौं तनावहरूलाई बिर्सिएर जब मानिसहरू घरको ढोका टेक्छन्, उनीहरूसँगै दसैँको वास्तविक उमङ्ग पनि घर भित्रिन्छ । सानी छोरीले नयाँ लुगा लगाएर ऐना अगाडि नाच्दा र छोराले चङ्गा उडाउने योजना बनाउँदा त्यो घरमा संसारकै सबैभन्दा ठूलो खुशी छाउँछ । यही त हो नेपाली दशैँ–हजारौँ अभाव र संघर्षका बाबजुद पनि आफ्ना प्रियजनको मुहारमा हाँसो फुलाउने अद्भुत जिजीविषा र प्रेमको महाकुम्भ ।
