सन् १८७२ (वि.सं. १९२९) मा एक परम्परागत निजी पाठशाला ‘शूशिनकान्’ (修身館) को रूपमा स्थापना भई १५० वर्षभन्दा लामो ऐतिहासिक गौरव बोकेको यो सरकारी विद्यालयमा कक्षा १ देखि ६ सम्म अध्यापन हुन्छ। जापान सरकारको शिक्षा, संस्कृति, खेलकुद, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (मेक्स्ट) र स्थानीय शिक्षा बोर्डद्वारा ‘विशेष शिक्षा प्रवर्द्धन निर्दिष्ट अनुसन्धान विद्यालय’ (教育推進指定校) को रूपमा मान्यता प्राप्त यो विद्यालय एक जीवन्त प्रयोगशाला हो।
ऐतिहासिक विरासतलाई जोगाउँदै २१ औँ शताब्दीको अत्याधुनिक ‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स’ (एआई) र डिजिटल प्रविधिलाई आत्मसात् गर्ने यो विद्यालयको मूल मन्त्र “継承と創造” (इनहेरिटेन्स एन्ड क्रिएसन–विरासतको संरक्षण र नवप्रवर्तन) मा आधारित छ। यसै विद्यालयमा अभ्यास भइरहेका ५० वटा अद्भुत, गहन र व्यावहारिक ‘उत्कृष्ट अभ्यासहरू’ (बेस्ट प्राक्टिसेस) लाई पाँचवटा मुख्य प्राज्ञिक आयाममा वर्गीकरण गरी नेपालको शिक्षा नीतिको बहसका लागि यो आलेख तयार पारिएको छ।
आयाम १: शिक्षण विधि, प्राज्ञिक उत्कृष्टता र अनुसन्धान (पेडागोजी, रिसर्च एन्ड एकेडेमिक एक्सिलेन्स)
१. ‘सह-सिर्जना शक्ति’ (क्योसो–र्योकु) को विकास:
साईजो विद्यालयको मुख्य प्राज्ञिक सिद्धान्त नै विद्यार्थीहरूमा प्रतिस्पर्धा गराउने होइन, बरु आफैँ सिक्ने, समूहमा मिलेर समस्याको समाधान खोज्ने र ज्ञानको सह-उत्पादन गर्ने क्षमता (को–क्रिएसन पावर) विकास गर्नु हो। परीक्षाको अङ्कका आधारमा पहिलो र दोस्रो छुट्ट्याउने सामन्ती परिपाटीलाई यहाँ पूर्णतः निषेध गरिएको छ।
२. विषयगत शिक्षक प्रणाली (क्योका तान्निन–सेइ) को आधुनिकीकरण:
जापानका परम्परागत प्राथमिक विद्यालयहरूमा एउटै कक्षा शिक्षक (क्लास टिचर) ले सबै विषय पढाउने चलन छ। तर साईजो विद्यालयले प्राथमिक तह (कक्षा १ देखि नै) हरेक विषयका लागि विशेष योग्यता र दक्षता भएका अलग–अलग शिक्षकहरू खटाउने प्रणाली लागू गरेको छ। यसले पाठको गुणात्मकता बढाएको छ भने शिक्षकहरूको कार्यबोझ घटाएको प्रतिवेदनले देखाउँछ।
३. एकाइ–आधारित स्वतन्त्र आत्म–गति सिकाइ (ताङ्गेन–नाइ जियु शिन्दो गाकुशु):
विद्यार्थीहरूलाई एउटै डालोमा राखेर जबर्जस्ती सिकाउनुको साटो उनीहरूको आफ्नै रुचि, गति र मानसिक क्षमताअनुसार स्वतन्त्र रूपमा पाठ्यक्रमका एकाइहरू पूरा गर्न दिइन्छ। कुनै विद्यार्थीले गणितको एकाइ दुई दिनमै सक्छ भने उसलाई थप जटिल तार्किक समस्याहरू दिइन्छ र ढिलो सिक्नेलाई शिक्षकले विशेष समय दिन्छन्।
४. खुला स्थापत्य संरचना र ‘टिम टिचिङ’ (ओपन स्पेस एन्ड टिम टिचिङ):
यस विद्यालयको भौतिक पूर्वाधार ‘ओपन स्पेस’ मोडेलमा आधारित छ। कक्षाकोठाका परम्परागत भौतिक पर्खालहरू हुँदैनन्। खुला र ठूला ठाउँहरूमा दुई वा दुईभन्दा बढी शिक्षकहरूले संयुक्त रूपमा विद्यार्थीहरूको ठूलो समूहलाई एकैसाथ तर व्यक्तिगत आवश्यकताअनुसार (डिफरेन्सिएटेड इन्स्ट्रक्सन) मार्गदर्शन प्रदान गर्छन्।
५. शताब्दी पुरानो ‘मौलिक शिक्षा’ (दोकुसो क्योइकु) को दर्शन:
सन् १९२३ मा तत्कालीन प्रधानाध्यापक हिताका केन्जोले प्रसिद्ध जापानी शिक्षाशास्त्री ‘चिबा मेइकिची’को दर्शनअनुसार यहाँ “西条教育” (साईजो शिक्षा) को जग बसालेका थिए। यसको मुख्य मर्म भनेको बालबालिकालाई अरूको सिको गर्न वा शिक्षकको नक्कल गर्न लगाउने होइन, उनीहरूको भित्री मौलिक सोच्ने क्षमता (ओरिजिनालिटी) लाई प्रस्फुटन गराउनु हो, जुन विरासत आज १०३ वर्षपछि पनि उत्तिकै बलियो छ।
६. ‘शिक्षा प्रवर्द्धन निर्दिष्ट विद्यालय’को रूपमा निरन्तर अनुसन्धान:
यो विद्यालय हिगाशिरोशिमा नगरपालिकाको शैक्षिक अनुसन्धानको मुख्य केन्द्र हो। यहाँका शिक्षकहरूले नियमित रूपमा नयाँ–नयाँ शिक्षण विधिहरूको प्रयोगात्मक परीक्षण (एक्सन रिसर्च) गर्छन्। उनीहरूले विकास गरेका पाठ्यपुस्तकका मोडेल र शिक्षण सामग्रीहरू पछि सिङ्गो जापानभरिका अन्य विद्यालयहरूमा लागू गरिन्छन्।
७. विश्वविद्यालयसँगको प्रत्यक्ष प्राज्ञिक साझेदारी:
नजिकै रहेको हिरोशिमा विश्वविद्यालय (हिरोशिमा युनिभर्सिटी) को शिक्षा सङ्कायका प्राध्यापकहरू र अनुसन्धानकर्ताहरू नियमित रूपमा विद्यालयमै आएर संयुक्त शिक्षण अनुसन्धान गर्छन्। विश्वविद्यालयको सैद्धान्तिक ज्ञान र विद्यालयको व्यावहारिक धरातलबीच यहाँ गज्जबको जैविक सम्बन्ध छ।
८. अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षाविद्हरूको ‘लर्निङ ल्याब’:
जापान अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग नियोग (जाइका) र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूमार्फत विश्वभरिका शिक्षाविद्, सरकारी अधिकारी र तालिमार्थीहरू (ट्रेनीज) यस विद्यालयको सङ्गीत, विज्ञान र विशिष्ट शिक्षण शैली अवलोकन गर्न नियमित रूपमा आउने गर्छन्, जसले यसलाई विश्वव्यापी प्राज्ञिक केन्द्र बनाएको छ।
९. सोरोबान (अबाकस) र तार्किक क्षमताको विकास:
डिजिटल ट्याब्लेट र क्यालकुलेटरको अत्यधिक उपलब्धताका बाबजुद विद्यालयले परम्परागत जापानी गणना यन्त्र ‘सोरोबान’को प्रयोगलाई गणित कक्षामा अनिवार्य गरेको छ। यसले बालबालिकाको अमूर्त सोच्ने क्षमता, मानसिक एकाग्रता र गणितीय गणनालाई तीव्र बनाउँछ।
१०. स्वमूल्याङ्कन र ‘काइजेन’ (सेल्फ–रिफ्लेक्सन/काइजेन):
हरेक हप्ताको अन्त्यमा विद्यार्थीहरूलाई एउटा विशेष स्वमूल्याङ्कन फारम (सेल्फ–रिफ्लेक्सन सिट) भर्न लगाइन्छ। त्यसमा उनीहरूले “मैले यो हप्ता कुन सामाजिक नियम पालना गरेँ?” र “मैले कुन विषयको सिकाइमा अझै मिहिनेत गर्नुपर्छ?” भनी आफैँ समीक्षा गर्छन्। यसले उनीहरूलाई अरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुभन्दा पनि आफ्नो हिजोको रूपभन्दा आज उत्कृष्ट बन्ने जापानी ‘काइजेन’ दर्शन सिकाउँछ।
आयाम २: संस्कृति, कला र स्थानीय मौलिकताको अन्तरघुलन (आर्ट्स, कल्चर एन्ड लोकल इन्टिग्रेसन)
११. ४५ वर्ष पुरानो ऐतिहासिक ‘स्कुल ओपेरा’को परम्परा:
कक्षा ६ का सबै विद्यार्थीहरू मिलेर हरेक वर्ष स्थानीय ‘सेतो पर्खालको सहर’ (ह्वाइट–वाल्ड टाउन) को ऐतिहासिक विरासत र यहाँको प्रसिद्ध ‘साके’ मदिरा संस्कृतिमा आधारित एउटा मौलिक सङ्गीत–नाटक (स्कुल ओपेरा–शिराकाबे नो माची) प्रदर्शन गर्छन्। यो प्रदर्शन हेर्न सिङ्गो सहर ओर्लिन्छ।
१२. ओपेराका माध्यमबाट ६ वर्षको व्यवस्थित पाठ्यक्रम:
यो ओपेरा केवल एक दिनको मनोरञ्जन होइन। कक्षा १ देखि ५ सम्म विद्यार्थीहरूले सङ्गीत, जापानी भाषा, सामाजिक अध्ययन र ललितकलामा जे–जे सीप सिके, ती सबैलाई कक्षा ६ को ओपेरामा एकीकृत (करिकुलम इन्टिग्रेसन) गरिन्छ। गीत गाउने, वाद्यवादन बजाउने, अभिनय गर्नेदेखि पर्दापछाडिको व्यवस्थापन र स्क्रिप्ट लेखनसम्म विद्यार्थी आफैँले गर्छन्।
१३. सहर र भूगोल नै एउटा जीवित पाठ्यपुस्तक (टाउन एक्सप्लोरेसन):
विद्यालयले आफ्नो स्थानीय पर्यावरणलाई पाठ्यक्रमको मुख्य अङ्ग बनाएको छ। कक्षा १ मा सहरका पसल र मानिसहरूसँग संवाद गर्ने, कक्षा २ मा गल्लीहरू घुम्ने र कक्षा ३ मा सिङ्गो हिगाशिरोशिमाको भूगोल र पुराना भवनहरूको अध्ययन गर्ने गरी ‘इन्टिग्रेटेड स्टडी’ (सोगोतेकी ना गाकुशु) को डिजाइन गरिएको छ।
१४. भूमिगत पानी र ‘इस्ट’ (यीस्ट) को वैज्ञानिक पर्यावरण अनुसन्धान:
साईजो क्षेत्र यसको विशिष्ट र शुद्ध भूमिगत पानी ‘मेइसुई’का लागि संसारभर प्रख्यात छ। कक्षा ४ र ५ का विद्यार्थीहरूले विज्ञान विषयअन्तर्गत यस पानीको वैज्ञानिक गुणस्तर, हिमाल (माउन्ट र्युओउ) बाट पानी रिचार्ज हुने प्रक्रिया र सूक्ष्मजीव (यीस्ट) को विकासबारे वास्तविक प्रयोगशाला अनुसन्धान गर्छन्, जसले विज्ञानलाई उनीहरूको दैनिक जीवनसँग जोड्छ।
१५. रैथाने शिल्पकला र पुस्तान्तरण:
विद्यालयले स्थानीय परम्परागत कुम्हाले, काठ सङ्कलक र ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई कक्षाकोठामै आमन्त्रित गरेर विद्यार्थीहरूलाई माटोका भाँडा बनाउने, परम्परागत जापानी कागज (वाशी) को प्रयोग गर्ने र रैथाने कलाका विभिन्न पाटाहरू सिकाउँछ। यसले आधुनिकताको आँधीमा पनि नयाँ पुस्तालाई आफ्नो पहिचानसँग जोड्छ।
१६. सङ्गीत र ललितकलालाई विज्ञान जत्तिकै स्थान:
यस विद्यालयमा कला र सङ्गीतलाई ‘अतिरिक्त क्रियाकलाप’ भनेर पन्छाउने अपराध गरिँदैन। सङ्गीत कक्षामा प्राथमिक तहमै ‘पियानिका’ (मेलोडिका) र ‘रेकर्डर’ बजाउन अनिवार्य रूपमा सिकाइन्छ। यसले बालबालिकाको रचनात्मक मस्तिष्कलाई सबल बनाउँछ र आफ्ना भावनाहरूलाई कलामार्फत व्यक्त गर्न सिकाउँछ।
१७. मौसमअनुसारका उत्सव र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध (सिजनल फेस्टिभल्स):
जापानका चारवटै ऋतु परिवर्तन (वसन्तमा चेरी ब्लसम स्वागत, शरदमा पातहरूको कला, हिउँदका विशेष खेलहरू) अनुसारका उत्सवहरू मनाउँदै बालबालिकालाई प्रकृति र पर्यावरणको परिवर्तनलाई बुझ्न र आदर गर्न सिकाइन्छ।
१८. पर्यटन र क्षेत्रीय विकास कार्यक्रम:
कक्षा ५ का विद्यार्थीहरूले “लेट्स क्रिएट हिगाशिरोशिमा टुरिजम टुगेदर” भन्ने विशेष सत्रअन्तर्गत स्थानीय पर्यटन प्रवर्द्धन र बहुसांस्कृतिक समाजका लागि आफैँ अनुसन्धान गरी योजना बनाउँछन् र ती योजनाहरू नगरपालिकासमक्ष औपचारिक रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।
१९. क्रस–स्कुल रिमोट डिजिटल क्लासरुम:
आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरेर यहाँका बालबालिकाहरूले जापानका अन्य दुर्गम टापु वा हिमाली क्षेत्रका विद्यालयहरूसँग अनलाइनमार्फत आफ्नो गाउँको इतिहास, संस्कृति र वातावरणीय चुनौतीहरूबारे अन्तरक्रिया र संयुक्त परियोजनाहरू (जोइन्ट प्रोजेक्ट्स) सञ्चालन गर्छन्।
२०. पूर्वविद्यार्थी र समुदायको पुस्तौँ पुरानो सञ्जाल:
१५० वर्षभन्दा पुरानो इतिहास भएकाले यहाँबाट पढेर गइसकेका पूर्वविद्यार्थीहरू (अलुम्नाई) आज समाजका विशिष्ट ओहोदामा छन्। उनीहरूले विद्यालयको विकासका लागि आर्थिक सहयोग मात्र गर्दैनन्, बरु विद्यालयका उत्सवहरूमा स्वयंसेवक बन्ने र नयाँ पुस्तालाई आफ्ना अनुभव सुनाएर उत्प्रेरित गर्ने कार्य गर्छन्।
आयाम ३: आत्मनिर्भरता, अनुशासन र चरित्र निर्माण (क्यारेक्टर, डिसिप्लिन एन्ड इन्डिपेन्डेन्स)
२१. आफ्नो कक्षा आफैँ सफा गर्ने ‘ओसोजी’ (ओसोजी):
साईजो विद्यालयमा सरसफाइका लागि छुट्टै तल्लो तहका कर्मचारी हुँदैनन्। हरेक दिन दिउँसो खाजा खाइसकेपछि साना बालबालिकादेखि शिक्षकहरूसम्म आफैँ कुचो र टालो लिएर आफ्नो कक्षाकोठा, बरन्डाहरू र खेलमैदान सफा गर्छन्। यसले बालबालिकामा श्रमको सम्मान (डिग्निटी अफ लेबर) र जिम्मेवारीबोध गराउँछ।
२२. समानता र विद्यालयको सामूहिक दिवाखाजा (क्युशोकु):
सबै विद्यार्थी र शिक्षकहरूले विद्यालयकै भान्छामा (स्कुल किचन) डाइटिसियनको रेखदेखमा तयार पारिएको स्वस्थ, सन्तुलित र पोषणयुक्त खाजा सँगै बसेर खान्छन्। घरबाट महँगो वा फरक खाजा ल्याउन पूर्ण प्रतिबन्ध छ, जसले धनी–गरिबको सामाजिक भेदलाई कलिलै उमेरमा मेटाइदिन्छ।
२३. भोजन र पोषण शिक्षा (शोकुइकु/फुड एजुकेसन):
खाना खानुअघि उक्त खानामा के–के पोषक तत्त्वहरू छन् र किसानले कति मिहिनेत गरे भनी शिक्षकले संक्षिप्त रूपमा बुझाउँछन्। खाना खानुअघि ‘इतादाकिमासु’ (प्रकृति र किसानलाई धन्यवाद) र खाइसकेपछि ‘गोचिसोसामा देसिता’ (मिठो खानाका लागि आभार) भन्ने कडा नैतिक संस्कार छ, जसले अन्नको सम्मान गर्न सिकाउँछ।
२४. खाजापछिको अनिवार्य दाँत माझ्ने नियम:
दिवाखाजा खाइसकेपछि सबै विद्यार्थीहरूले आफ्नो टेबुल आफैँ सफा गर्छन्, फोहोर वर्गीकरण गरेर फाल्छन् र विद्यालयको बेसिनमा लहरै उभिएर अनिवार्य रूपमा दाँत माझ्छन्। यो दैनिक अभ्यासले गर्दा उनीहरूमा सानैदेखि व्यक्तिगत सरसफाइ (पर्सनल हाइजिन) को बानी जीवनशैलीकै रूपमा विकास हुन्छ।
२५. आफैँ सामान व्यवस्थापन गर्ने आत्मनिर्भरता (सेल्फ–म्यानेजमेन्ट):
कक्षा १ देखिका बालबालिकाहरू आफ्नो स्कुल ब्याग (रान्दोसेलु) र अन्य शैक्षिक सामग्रीहरू आफैँ बोकेर हिँडेर विद्यालय आउँछन्, आमाबुबाले झोला बोकिदिने चलन पटक्कै हुँदैन। विद्यालय पुगेपछि आफ्नो झोला निश्चित ठाउँमा राख्ने, कोट झुन्ड्याउने र गृहकार्य निकाल्ने जस्ता सबै काम बालबालिका आफैँ गर्छन्।
२६. समयको कडा पालना (क्लक अवेयरनेस):
विद्यालयको हरेक गतिविधि (कक्षा सुरु हुने, खाजा खाने, सफा गर्ने, खेल्ने समय) सेकेन्डको हिसाबमा चल्छ। कक्षाकोठा र बरन्डाहरूमा राखिएका ठूला घडीहरू हेरेर बालबालिकाहरू आफैँ आफ्नो कामको गति मिलाउँछन्, कसैले उनीहरूलाई कराउनु वा दौडाउनु पर्दैन।
२७. शिष्टाचारका शब्दहरूको व्यावहारिक प्रयोग (आइसात्सु):
विद्यालयमा ‘अरिगातो’ (धन्यवाद), ‘गोमेन्नासाई’ (माफ गर्नुहोस्) र ‘आइसात्सु’ (अभिवादन/नमस्कार) जस्ता शब्दहरूको प्रयोगलाई दैनिक व्यवहारमै अनिवार्य गराइएको छ। बाटोमा भेटिने जोसुकै अपरिचित व्यक्तिलाई पनि बालबालिकाहरू निहुरिएर शिष्ट भाषामा अभिवादन गर्छन्।
२८. हराएका सामानको कुना (लस्ट एन्ड फाउन्ड) र इमानदारिताको पाठ:
विद्यालयको एउटा खुला कुनामा हराएका सामानहरू (पेन्सिल, रुमाल, पानीको बोतल, छाता) सङ्कलन गरेर राखिएको हुन्छ। अरूको सामान भुइँमा भेटाए पनि विद्यार्थीहरूले आफैँ राख्दैनन्, बरु शिक्षकलाई बुझाउँछन्। “अरूको सामानमा आफ्नो हक हुँदैन” भन्ने नैतिकता व्यवहारमै सिकाइन्छ।
२९. पोशाक र सहजताको सन्तुलन:
दैनिक रूपमा महँगो, फेसनदार वा भड्किलो लुगा लगाउन पाइँदैन। विद्यार्थीहरू सहज र सादा लुगामा आउँछन्। तर शारीरिक शिक्षा (पीई क्लास) का लागि भने सबैको एउटै विशेष पोशाक र सेतो जुत्ता हुन्छ, जसले खेलकुदका बेला अनुशासन र समानता कायम गर्छ।
३०. पुराना सामग्रीहरूको पुनः प्रयोग र पर्यावरणमैत्री बजार (बजार):
वर्षमा एकपटक विद्यालयमा विशेष मेला आयोजना गरिन्छ। यसमा विद्यार्थीहरूले आफूले प्रयोग गरिसकेका तर राम्रा अवस्थामा रहेका पुस्तक, खेलौना र स्कुलका पुराना लुगाहरू निकै कम मूल्यमा साटासाट गर्छन्, जसले गर्दा अभिभावकको खर्च मात्र बच्दैन, बालबालिकाले दिगोपन (सस्टेनेबिलिटी) को पाठ पनि सिक्छन्।
आयाम ४: सुरक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र प्रविधि (सेफ्टी, हेल्थ, इन्फ्रास्ट्रक्चर एन्ड टेक्नोलोजी)
३१. भूकम्प प्रतिरोधी पूर्वाधार र आपत्कालीन आश्रयस्थल:
विद्यालयको भौतिक संरचना निकै बलियो र आधुनिक भूकम्प प्रतिरोधी (अर्थक्वेक–रेजिलिएन्ट) प्रविधिबाट बनेको छ। विरलै हुने ठूला प्राकृतिक विपद्का बेला यो विद्यालय भवन पूरै स्थानीय समुदायका लागि ‘सुरक्षित आश्रयस्थल’ (इभ्याकुएसन सेन्टर) को रूपमा रूपान्तरण हुने गरी डिजाइन गरिएको छ, जहाँ आपत्कालीन खाद्यान्न र प्राथमिक उपचारको भण्डारण हुन्छ।
३२. वास्तविक विपद् व्यवस्थापन अभ्यास (डिजास्टर ड्रिल्स):
स्थानीय दमकल विभाग र स्वयंसेवकहरूसँग मिलेर विद्यालयले नियमित रूपमा आगलागी र भूकम्पबाट कसरी बच्ने भन्ने व्यावहारिक अभ्यास (सिमुलेसन) गराउँछ। धुवाँले भरिएको कोठाबाट कसरी उम्कने, आपत्कालीन रूपमा कसरी सुरक्षित चौरमा पुग्ने भन्ने कुरा बालबालिकालाई अभ्यास गराइन्छ।
३३. डिजिटल सुरक्षा प्रणाली र ‘अन्पि कल’ (अन्पि कल):
प्राकृतिक विपद् वा भारी वर्षाको समयमा विद्यार्थी र अभिभावकको सुरक्षाका लागि विद्यालयले ‘अन्पि कल’ (सेफ्टी कन्फर्मेसन) डिजिटल प्रणाली अपनाएको छ। भूकम्प वा आँधी आउँदा विद्यालयले यो एपमार्फत तुरुन्तै सबै अभिभावकहरूको सुरक्षा अवस्थाको विवरण सङ्कलन गर्छ।
३४. आफैँ हिँडेर विद्यालय जाने ‘सुरक्षित मार्ग’ (ग्रुप कम्युटिङ):
जापानमा प्राथमिक तहका बालबालिकालाई गाडीमा छोड्ने वा लिन जाने चलन हुँदैन। छिमेकका साथीहरू मिलेर निश्चित समूह (ग्रुप कम्युटिङ) बनाई हिँडेरै विद्यालय आउने–जाने गर्छन्। यसले उनीहरूलाई सामाजिक र शारीरिक रूपमा सबल तथा सडक नियमप्रति सचेत बनाउँछ।
३५. पहेँलो टोपी र समुदायको पहरेदारी:
कक्षा १ का नयाँ विद्यार्थीहरूले अनिवार्य रूपमा पहेँलो टोपी र झोलामा चम्किलो कभर लगाउँछन्, ताकि गुडिरहेका गाडीले टाढैबाट उनीहरूलाई चिन्न सकून्। सडक पार गर्दा स्थानीय ज्येष्ठ नागरिक र स्वयंसेवकहरू बाटोमा बसेर बालबालिकालाई सुरक्षित रूपमा बाटो काट्न मद्दत गर्छन्।
३६. नियमित निःशुल्क स्वास्थ्य र दन्त परीक्षण (स्कुल हेल्थ):
विद्यालयमै वर्षको दुईपटक सरकारी डाक्टर र दन्त चिकित्सकहरू आएर हरेक विद्यार्थीको स्वास्थ्य, आँखा, कान र दाँतको विस्तृत परीक्षण गर्छन्। यदि कुनै बच्चामा स्वास्थ्य वा कुपोषणको समस्या देखिएमा तुरुन्तै अभिभावकलाई जानकारी गराइन्छ।
३७. पौडी खेल्ने शिक्षा (म्यान्डेटरी स्विमिङ लेसन्स):
विद्यालयको आफ्नै पौडी पोखरी (स्विमिङ पुल) छ। गर्मी महिनामा शारीरिक शिक्षाको रूपमा सबै विद्यार्थीहरूलाई पौडी खेल्न अनिवार्य रूपमा सिकाइन्छ। यो केवल एउटा खेल मात्र होइन, बरु बाढी वा जल–विपद्को समयमा आफ्नो ज्यान कसरी जोगाउने भन्ने जीवनरक्षाको सीप (सर्भाइभल स्किल) हो।
३८. १ विद्यार्थी, १ ट्याब्लेट (गिगा स्कुल कन्सेप्ट):
जापान सरकारको राष्ट्रिय नीतिअनुसार कक्षा १ देखि नै हरेक विद्यार्थीलाई विद्यालयको तर्फबाट छुट्टै डिजिटल ट्याब्लेट (आइप्याड) दिइएको हुन्छ। तर यसको प्रयोग गेम खेल्न वा मनोरञ्जनका लागि होइन, केवल शैक्षिक असाइनमेन्ट बुझाउन र डिजिटल साक्षरताका लागि मात्र हुन्छ।
३९. प्रविधिको सन्तुलित प्रयोग र ‘पेन्सिल–कागज’को सम्मान:
ट्याब्लेटको व्यापक प्रयोग भए पनि गणितका हिसाबहरू हल गर्दा वा जापानी अक्षर (कान्जी) को अभ्यास गर्दा अनिवार्य रूपमा पेन्सिल र कापीकै प्रयोग गरिन्छ। प्रविधि र परम्पराको यो सुन्दर सन्तुलनले बालबालिकाको दिमागी विकास र हस्तलेखनलाई सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ।
४०. डिजिटल प्रविधिको आचारसंहिता (साइबर एटिकेट):
विद्यालयले प्रविधिको प्रयोगसँगै कति समय स्क्रिनमा बिताउने (स्क्रिन टाइम म्यानेजमेन्ट), डिजिटल माध्यममा कसरी शिष्ट भाषा प्रयोग गर्ने र इन्टरनेटको प्रयोग गर्दा साइबर सुरक्षा आचारसंहिता नियमित रूपमा सिकाउँछ।
आयाम ५: समुदाय, नेतृत्व विकास र समावेशी वातावरण (कम्युनिटी, लिडरसिप एन्ड इन्क्लुजन)
४१. विद्यार्थी परिषद् र प्रजातान्त्रिक अभ्यास (स्टुडेन्ट काउन्सिल):
माथिल्लो कक्षाका विद्यार्थीहरू मिलेर विद्यार्थी परिषद् र विभिन्न उपसमितिहरू गठन गर्छन्। विद्यालयको दैनिक अनुशासन कायम राख्ने, साना कक्षाका साथीहरूलाई मद्दत गर्ने र विद्यालयका साना–तिना समस्याहरूमा शिक्षकहरूसँग छलफल गरेर निर्णय गर्ने काम उनीहरू आफैँ गर्छन्, जसले नेतृत्वको जग बसाल्छ।
४२. ‘दौतुकु’ अर्थात् नैतिक शिक्षा (मोरल एन्ड एथिकल एजुकेसन):
जापानमा नैतिकतालाई किताबी सिद्धान्तमा होइन, ‘दौतुकु’ (मोरल एजुकेसन) नामक छुट्टै विषयको रूपमा रोल–प्ले (रोल–प्ले) र वास्तविक सामाजिक घटनाहरूको विश्लेषणमार्फत पढाइन्छ। यहाँ गणितमा १०० अङ्क ल्याउनुभन्दा अरूको दुःखमा सहानुभूति देखाउनु (इम्प्याथी) लाई ठूलो सफलता मानिन्छ।
४३. विदेशी विद्यार्थीहरूका लागि विशेष सहयोग (सपोर्ट फर इन्टरनेसनल स्टुडेन्ट्स):
हिरोशिमा विश्वविद्यालयका कारण साईजो विद्यालयमा विदेशी बालबालिकाहरू पनि पढ्छन्। उनीहरूका लागि जापानी भाषा सिकाउने विशेष कक्षाहरू र बहुसांस्कृतिक सामीप्य (मल्टिकल्चरल कोएक्जिस्टेन्स) को व्यवस्था गरिएको छ, जसले बालमस्तिष्कमा रङ वा जातका आधारमा हुने विभेदलाई जरैदेखि तोड्छ।
४४. अभिभावकको सक्रिय स्वयंसेवा र पीटीए (पीटीए भोलिन्टियर्स):
यहाँका आमाबुबाहरू विद्यालयको गतिविधिमा निकै सक्रिय हुन्छन्। पीटीए (पीटीए) मार्फत अभिभावकहरू आफैँ पालैपालो आएर विद्यालयको ट्राफिक व्यवस्थापन गर्ने, पुस्तकालयमा किताब मिलाउन सघाउने वा विद्यालयका उत्सवहरूमा स्वयंसेवक बन्ने गर्छन्। “मेरो बच्चाको शिक्षामा मेरो पनि उत्तिकै भूमिका छ” भन्ने कुरा यहाँका हरेक अभिभावकले बुझेका छन्।
४५. पुस्तकालय संस्कृति र ‘पढ्ने बानी’ (रिडिङ ह्याबिट्स) को विकास:
पुस्तकालय नै विद्यालयको मुटु हो। हप्तामा कम्तीमा एकपटक अनिवार्य रूपमा पुस्तकालयको पिरियड हुन्छ। साना बालबालिकाहरू भुइँमा पल्टिएर वा कार्पेटमा बसेर आफूलाई मन पर्ने चित्रकथाका किताबहरू पढ्छन्। सानैदेखि किताबसँग प्रेम गर्न सिकाउने यो शैली साँच्चै अनुकरणीय छ।
४६. विद्यालय र समुदायबीचको संयुक्त सरसफाइ अभियान:
वर्षमा केहीपटक विद्यालयले स्थानीय निवासी, आमाबुबा र विद्यार्थीहरू मिलेर विद्यालय वरपरका सडक, पार्क र सार्वजनिक क्षेत्रहरू सफा गर्ने संयुक्त अभियान (कम्युनिटी क्लिन–अप) चलाउँछ। यसले बालबालिकामा “विद्यालय मात्र होइन, सिङ्गो सहर नै मेरो घर हो” भन्ने नागरिक दायित्व प्रगाढ बनाउँछ।
४७. करेसाबारी र खेतीको अनुभव (ह्यान्ड्स–अन लाइफ स्किल्स):
विद्यालय हाताभित्रै बालबालिकाहरूले आफैँ तरकारी, धान वा फूलहरू रोप्छन्। बिरुवा गोड्ने, पानी हाल्ने र फलेपछि आफैँले टिपेर खाने अभ्यास गरिन्छ। यसले गर्दा उनीहरूलाई किसानको मिहिनेत र खानाको महत्त्व सानै उमेरमा थाहा हुन्छ। अन्नको एक दाना पनि फाल्नु हुँदैन भन्ने संस्कार यसरी नै बस्छ।
४८. समावेशी शिक्षा र विशेष सहयोग कक्षाहरू (स्पेसल निड्स सपोर्ट):
शारीरिक वा मानसिक रूपमा भिन्न क्षमता भएका बालबालिकाहरूका लागि विशेष शिक्षकहरू र छुट्टै अनुकूलित पाठ्यक्रमको व्यवस्था गरिएको हुन्छ। उनीहरूलाई समाज र विद्यालयको मूलधारमा मिसाउनका लागि विशेष ध्यान दिइन्छ, जसले गर्दा कोही पनि बालबालिका पछि पर्दैनन्।
४९. अभिभावकसँगको प्रत्यक्ष र पारदर्शी डिजिटल सञ्चार (प्यारेन्ट पोर्टल):
बालबालिका बिरामी हुँदा वा कुनै कारणवश विद्यालय जान नसक्ने भएमा अभिभावकले बिहानै डिजिटल पोर्टल वा एपमार्फत सजिलै जानकारी (एब्सेन्टी रिपोर्टिङ) गराउन सक्छन्। साथै, विद्यालयको दैनिक तालिका र आपत्कालीन सूचनाहरू अभिभावकको मोबाइलमा तुरुन्तै आइपुग्छन्।
५०. भावनात्मक बिदाइ र कृतज्ञताको संस्कार (फेयरवेल कल्चर):
शैक्षिक सत्रको अन्त्यमा कोही विद्यार्थी वा शिक्षक सरुवा भएर जाँदा गरिने बिदाइ कार्यक्रम निकै भावनात्मक हुन्छ। विद्यार्थीहरू आफैँले हातले बनाएका सुन्दर कार्डहरू र सामूहिक तस्बिरहरू उपहार दिन्छन्। यसले सिकाउँछ कि—शिक्षा केवल ज्ञानको आदानप्रदान मात्र होइन, बरु जीवनभर रहने सुन्दर मानवीय सम्बन्धहरूको उत्सव पनि हो।
नेपाली शिक्षा प्रणालीका लागि रणनीतिक सुझावहरू
साईजो प्राथमिक विद्यालयको यो अध्ययनले नेपालका सामुदायिक तथा निजी विद्यालयहरूलाई ठूलो आर्थिक वा पूर्वाधार विकासबिना नै आफ्नो पद्धति रूपान्तरण गर्न निम्न ठोस मार्गचित्र प्रदान गर्दछ:
१. श्रमको सम्मान र विकेन्द्रीकृत सरसफाइ (ओसोजी):
विद्यालयमा सरसफाइ गर्नका लागि छुट्टै तल्लो तहका कर्मचारी राख्ने र उनीहरूलाई हेयको दृष्टिले हेर्ने परिपाटी नेपालमा व्याप्त छ। यदि प्रत्येक विद्यालयमा कक्षाकोठा र परिसर सफा गर्ने जिम्मेवारी विद्यार्थी र शिक्षक स्वयंलाई दिने हो भने, यसले वर्गभेद अन्त्य गर्छ र श्रमप्रतिको आदर सिकाउँछ।
२. व्यावहारिक र खोजमूलक गृहकार्य (होमवर्क ट्रान्सफर्मेसन):
पानाका पाना सारेर ल्याउने वा गाइड बुक हेरेर कण्ठ गर्ने परम्परागत गृहकार्यको साटो बालबालिकालाई उनीहरूको आफ्नै घर, प्रकृति र समाजको अवलोकन गर्ने कार्य दिनु आवश्यक छ। उदाहरणका लागि: “भान्छामा प्रयोग हुने स्थानीय मसलाहरूको सूची र आमालाई सोधेर तिनको उपयोगिता लेख्नुहोस्।”
३. दिवाखाजा कार्यक्रमको संस्कारगत आधुनिकीकरण:
नेपाल सरकारले प्राथमिक विद्यालयहरूमा दिवाखाजा कार्यक्रम सुरु गरेको छ, जुन स्वागतयोग्य छ। तर यसलाई केवल पेट भर्ने माध्यम मात्र नबनाएर, खाजा खानुअघि प्रकृति र उत्पादकलाई धन्यवाद दिने, सामूहिक रूपमा बस्ने र खाजा खाइसकेपछि अनिवार्य रूपमा दाँत माझ्ने नियम बसाल्ने हो भने यसले स्वास्थ्य र आचरण दुवै सुधार्छ।
४. शिष्टाचार र नैतिक शिक्षा (दौतुकु) को व्यावहारिक एकीकरण:
परीक्षामा उत्कृष्ट अङ्क ल्याउने तर आफ्नै अभिभावक र समाजप्रति अनुदार रहने शिक्षाको कुनै मूल्य छैन। नेपालका विद्यालयहरूले ‘अरिगातो’ र ‘गोमेन्नासाई’ जस्तै नेपालीमा ‘धन्यवाद’, ‘माफ गर्नुहोस्’ र ‘नमस्कार’ जस्ता शब्दहरूको सही र शिष्ट प्रयोगलाई व्यावहारिक रूपमै जीवनशैली बनाउनुपर्छ।
५. स्थानीय पर्यावरण र भूगोललाई जीवित पाठ्यपुस्तक बनाउने:
सामाजिक अध्ययन र विज्ञान विषयलाई किताबी गफमा मात्र सीमित नराखी आफ्नै गाउँ–टोलको पानीको मुहान, स्थानीय शिल्पकला, रैथाने कृषि र इतिहासको खोजी गर्ने जिम्मा विद्यार्थीलाई नै दिनुपर्छ। आफ्नो माटो र संस्कृति नचिन्ने विद्यार्थीले कहिल्यै देशको विकास गर्न सक्दैन।
निष्कर्ष
जापानको शिक्षा प्रणालीले विश्वसमक्ष प्रमाणित गरिदिएको छ कि शिक्षा भनेको केवल सर्टिफिकेट पाउनका लागि मात्र होइन, बरु एउटा असल, जिम्मेवार, पर्यावरणप्रेमी र आत्मनिर्भर नागरिक बन्नका लागि हो। साईजो प्राथमिक विद्यालयले इतिहास र आधुनिकताको जुन सुन्दर सन्तुलन देखाएको छ, त्यो नेपालको शिक्षा रूपान्तरणका लागि एउटा अमूल्य र यथार्थपरक मार्गचित्र बन्न सक्छ। हामीलाई ठूला र महँगा भवन होइन, बरु यस्तै साना र व्यावहारिक संस्कारहरूको आवश्यकता छ।
