काठमाडौँ । सन् २०२६ को भौतिक शास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार वैज्ञानिक फ्रान्सिस हाल्जेनलाई प्रदान गरिने भएको छ।
स्विडेनको शाही विज्ञान प्रतिष्ठानले दक्षिण ध्रुवमा स्थापना गरिएको आइसक्यूब न्युट्रिनो वेधशाला निर्माणमा पुर्याएको योगदान तथा अन्तरिक्षबाट आउने उच्च ऊर्जायुक्त न्युट्रिनो कण पत्ता लगाउने अनुसन्धानका लागि हाल्जेनलाई पुरस्कार प्रदान गर्ने निर्णय गरेको हो।
हाल्जेन अमेरिकाको विस्कन्सिन-म्याडिसन विश्वविद्यालयमा आबद्ध वैज्ञानिक हुन्। उनले दक्षिण ध्रुवको अत्यन्त सफा र गहिरो बरफ प्रयोग गरेर ब्रह्माण्डबाट आउने न्युट्रिनो कण पत्ता लगाउन सकिने वैज्ञानिक अवधारणा अघि सारेका थिए।
दक्षिण ध्रुवको बरफभित्र विशाल वेधशाला
हाल्जेनले सन् १९८० को दशकको अन्त्यतिर दक्षिण ध्रुवको बरफलाई न्युट्रिनो पत्ता लगाउने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने अवधारणा अघि सारेका थिए। लामो अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक सहकार्यपछि यही अवधारणाका आधारमा आइसक्यूब न्युट्रिनो वेधशाला निर्माण गरिएको हो।
सन् २०११ मा निर्माण सम्पन्न भएको यो वेधशाला दक्षिण ध्रुवको करिब एक घन किलोमिटर बरफभित्र फैलिएको छ। बरफको गहिराइमा हजारौँ प्रकाश संवेदन जडान गरिएका छन्।
न्युट्रिनो अत्यन्तै सूक्ष्म कण हुन्। यी कण पदार्थसँग निकै कम मात्रामा अन्तरक्रिया गर्ने भएकाले पृथ्वी तथा मानव शरीरबाट समेत प्रायः कुनै अवरोधबिना पार हुन सक्छन्।
तर दुर्लभ अवस्थामा न्युट्रिनोले परमाणुको केन्द्रकसँग अन्तरक्रिया गर्दा प्रकाशको अत्यन्त कमजोर चमक उत्पन्न हुन्छ। दक्षिण ध्रुवको सफा बरफभित्र जडान गरिएका संवेदकले त्यही प्रकाशको संकेत टिप्छन्। त्यसबाट वैज्ञानिकहरूले न्युट्रिनो आएको दिशा र त्यसको ऊर्जाबारे अध्ययन गर्न सक्छन्।
ब्रह्माण्ड अध्ययनको नयाँ ढोका
आइसक्यूब वेधशालाबाट गरिएको अनुसन्धानले पृथ्वीबाहिरका खगोलीय स्रोतबाट आउने अत्यन्त उच्च ऊर्जाका न्युट्रिनो पहिचान गर्न सम्भव बनाएको छ।
न्युट्रिनोले पदार्थसँग निकै कम अन्तरक्रिया गर्ने भएकाले ब्रह्माण्डका टाढा र अत्यन्त ऊर्जावान् घटनाबाट आएका सूचना तुलनात्मक रूपमा अपरिवर्तित अवस्थामा पृथ्वीसम्म ल्याउन सक्छन्। यही विशेषताका कारण वैज्ञानिकहरूले न्युट्रिनोलाई ब्रह्माण्डका रहस्यमय र शक्तिशाली घटनाको अध्ययन गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्।
हाल्जेनको अनुसन्धानले प्रकाश वा अन्य परम्परागत माध्यममा मात्र निर्भर नरही न्युट्रिनोमार्फत ब्रह्माण्डको अध्ययन गर्ने ‘न्युट्रिनो खगोलशास्त्र’को विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
पुरस्कार राशि एक करोड २० लाख स्विडिस क्रोनर
भौतिक शास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कारसँगै हाल्जेनले एक करोड २० लाख स्विडिस क्रोनर पुरस्कार राशि प्राप्त गर्नेछन्।
दक्षिण ध्रुवको प्राकृतिक बरफलाई विशाल वैज्ञानिक वेधशालाका रूपमा उपयोग गर्ने हाल्जेनको अवधारणा र त्यसबाट प्राप्त उपलब्धिले ब्रह्माण्डका अत्यन्त टाढा र ऊर्जावान् घटनाबारे बुझ्ने वैज्ञानिक अध्ययनमा नयाँ अध्याय थपेको छ।
