ओखलढुङ्गा । पानीका प्राकृतिक स्रोत सीमित र मुहानबाट खानेपानी पुर्याउन कठिन ओखलढुङ्गाको खिजीदेम्वा गाउँपालिका–५ स्थित मेले गुम्बा क्षेत्रमा कुहिरोबाट पानी सङ्कलन गरी वितरण गर्न थालिएको छ। उच्च पहाडी क्षेत्रको कुहिरोलाई पानीको वैकल्पिक स्रोतका रूपमा प्रयोग गर्दै ‘फग हार्भेस्टिङ’ प्रविधिमार्फत खानेपानीको अभाव सम्बोधन गर्ने प्रयास गरिएको हो।
खिजीदेम्बा गाउँपालिकाको समन्वयमा जर्मन संस्था जीआईजेड र इन्टरनेसनल क्लाइमेट इनिसिएटिभ (आईकेआई) ग्रान्टको आर्थिक सहयोग तथा स्मार्ट अर्थ नेपालको प्राविधिक सहयोगमा एक करोड रुपैयाँभन्दा बढी लागतमा परियोजना सम्पन्न गरिएको हो। परियोजना कार्यान्वयनमा सानो विश्व नेपाल, काठमाडौँको समेत संलग्नता रहेको गाउँपालिकाले जनाएको छ।
समुद्री सतहदेखि करिब दुई हजार ३३० मिटर उचाइमा रहेको मेलेमा कुहिरोबाट पानी सङ्कलन गर्न १० वटा ‘फग हार्भेस्टिङ’ युनिट जडान गरिएको छ। विशेष जालीमा कुहिरोका सूक्ष्म कणलाई पानीका थोपामा परिणत गरी सङ्कलन गर्ने र शुद्धीकरणपछि स्थानीयलाई वितरण गर्ने प्रणाली सञ्चालनमा ल्याइएको हो।
परियोजनाले स्थानीयको खानेपानी आवश्यकता मात्रै सम्बोधन गरेको छैन। पानीको भरपर्दो स्रोत नहुँदा प्रभावित बनेको मेले गुम्बाको अध्ययन–अध्यापनलाई समेत पुन: सञ्चालन गर्ने आधार तयार भएको गाउँपालिकाले जनाएको छ।
गाउँपालिकाकी प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत नबिना गिरीका अनुसार भौगोलिक विकटताका कारण मूल तथा मुहानबाट पानी पुर्याउन नसकिने क्षेत्रमा वैकल्पिक प्रविधिबाट पानी उपलब्ध गराइएको हो।
‘भौगोलिक विकटताका कारण पानीका मूल तथा मुहानबाट पानी पुर्याउन नसकिने सुख्खा स्थानमा यो प्रविधिबाट पानी पुर्याइएको छ,’ गिरीले प्रशासनसँग भनिन्, ‘विशेषगरी मेले गुम्बामा पानीको स्रोत अभावकै कारण विद्यार्थीको अध्ययन रोकिएको थियो। अब सफा र शुद्ध पानीको सुनिश्चिततासँगै पुन: अध्ययन–अध्यापन सुरु गर्ने लक्ष्य लिइएको छ।’
कुहिरोबाट पानी कसरी बन्छ ?
परियोजनाअन्तर्गत मेले क्षेत्रमा १० वटा फग हार्भेस्टिङ युनिट राखिएका छन्। प्रत्येक युनिटमा कुहिरोका सूक्ष्म पानीका कण समात्न सक्ने विशेष प्रकारको जाली प्रयोग गरिएको छ।
कुहिरो जालीमा ठोक्किँदा त्यसमा रहेका सूक्ष्म कण एकत्रित भएर पानीका थोपा बन्छन्। ती थोपालाई पाइपमार्फत २०० लिटर क्षमताका ट्याङ्कीमा सङ्कलन गरिन्छ।
त्यसपछि पानीलाई बायो–स्यान्ड फिल्टरबाट शुद्धीकरण गरी दुई हजार लिटर क्षमताको मुख्य ट्याङ्कीमा जम्मा गर्ने र त्यहाँबाट उपभोक्तासम्म वितरण गर्ने व्यवस्था मिलाइएको छ।
यसरी परम्परागत मुहान वा खोलाको पानी ल्याउन कठिन क्षेत्रमा स्थानीय जलवायु र नियमित रूपमा लाग्ने कुहिरोलाई नै पानीको स्रोतका रूपमा प्रयोग गरिएको हो।
प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत गिरीले परियोजनाको प्रभाव क्षेत्र वरपरका भौगोलिक रूपमा विकट स्थानमा रहेका करिब १५ देखि २० घरधुरीसम्म लाभान्वित हुने बताएकी छन्।
सङ्कलित पानी खानेपानीमा मात्रै सीमित नराखी स्थानीयले तरकारी खेतीमा सिँचाइका लागि समेत प्रयोग गर्न थालेको गाउँपालिकाले जनाएको छ।
पानी अभावसँग जोडिएको गुम्बाको पढाइ
परियोजनाको सामाजिक प्रभाव मेले गुम्बामा अझ प्रत्यक्ष देखिएको गाउँपालिकाको भनाइ छ।
प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत गिरीका अनुसार पानीको भरपर्दो स्रोत नहुँदा गुम्बामा बालबालिकाको अध्ययन–अध्यापन सञ्चालन गर्न समस्या भएको थियो। पानी अभावकै कारण अध्ययन प्रभावित भएपछि स्वच्छ पानीको दिगो व्यवस्था गर्नु परियोजनाको महत्त्वपूर्ण उद्देश्य बनेको थियो।
‘गुम्बामा पानीकै स्रोतको अभावले विद्यार्थीको अध्ययन रोकिएको अवस्था थियो,’ गिरीले भनिन्, ‘अब सफा र शुद्ध पानीको सुनिश्चितता भएपछि बालबालिकाको अध्ययन–अध्यापन पुन: सुरु गर्ने लक्ष्य छ।’
यसले मेलेको खानेपानी समस्या दैनिक उपभोगमा मात्रै सीमित नरही स्थानीय शैक्षिक गतिविधिसँग समेत प्रत्यक्ष जोडिएको देखाएको छ।
उच्च पहाडी बस्तीका लागि वैकल्पिक अभ्यास
‘फग हार्भेस्टिङ’ वायुमण्डलमा रहेको कुहिरोका सूक्ष्म पानीका कणलाई विशेष जालीमार्फत समातेर पानीमा रूपान्तरण गर्ने प्रविधि हो। पर्याप्त कुहिरो लाग्ने तर परम्परागत पानीका स्रोत सीमित भएका क्षेत्रमा यस्तो प्रणाली वैकल्पिक पानी व्यवस्थापनको उपाय बन्न सक्छ।
खिजीदेम्बामा सञ्चालन गरिएको परियोजनालाई गाउँपालिकाले नमुना अभ्यासका रूपमा लिएको छ। यसको दीर्घकालीन उपयोगिता भने विभिन्न मौसममा सङ्कलन हुने पानीको मात्रा, स्थानीय माग धान्न सक्ने क्षमता, पानीको गुणस्तर तथा प्रणालीको नियमित सञ्चालन र मर्मत व्यवस्थापनबाट थप स्पष्ट हुनेछ।
एक करोड रुपैयाँभन्दा बढी लगानी भएको परियोजनाको प्रभावकारिता मूल्याङ्कन गर्दा प्रतिदिन वा मौसमअनुसार कति पानी सङ्कलन हुन्छ, सञ्चालन तथा मर्मतको जिम्मेवारी कसरी व्यवस्थापन गरिएको छ र लाभान्वित घरधुरीको नियमित खानेपानी मागमध्ये कति हिस्सा यसले पूरा गर्छ भन्ने तथ्यसमेत महत्त्वपूर्ण हुनेछन्।
भौगोलिक विकटताका कारण परम्परागत खानेपानी पूर्वाधार पुर्याउन कठिन मेलेमा गरिएको यो प्रयोगले स्थानीय वातावरणमै उपलब्ध कुहिरोलाई स्रोतका रूपमा उपयोग गर्ने विकल्प अघि सारेको छ। परियोजनाको निरन्तर सञ्चालन र परिणामले यस्तै भौगोलिक अवस्था भएका अन्य उच्च पहाडी बस्तीमा प्रविधि विस्तार गर्न सकिने वा नसकिने विषयमा समेत आधार प्रदान गर्नेछ।
