भदौ १०, २०८३ अर्थात् २६ अगस्ट २०२६ को बिहान रसुवाको उच्च हिमाली भूभागमा सुरु भएको एउटा असामान्य प्राकृतिक प्रक्रिया केही समयमै भोटेकोशी र त्रिशूली नदीको ठूलो विपद्मा बदलियो। बिहान करिब नौ बजेतिर माथिल्लो क्षेत्रमा चट्टान, हिमनदीको बरफ र माटोसहितको ठूलो भूभाग अचानक अस्थिर भई तीव्र गतिमा तल झर्‍यो। पहाडबाट छुट्टिएको त्यो विशाल द्रव्यमान तल पुगेर रोकिएन। त्यसले खोलाको पानीलाई धकेल्यो, बगर खोतल्यो, किनार भत्कायो र बाटोमा भेटिएका गेग्रान तथा ठूला शिलाखण्डसमेत बटुल्दै गयो। केही समयमै पहाडबाट सुरु भएको घटना पानी, हिउँ, माटो र ढुंगाको अत्यन्त शक्तिशाली प्रवाहमा रूपान्तरित भयो।

यो त्यस्तो बाढी थिएन, जसको कथा बादलबाट सुरु भएर वर्षामा टुंगियोस्। घटना अघि भएको वर्षाले मात्र यति ठूलो र आकस्मिक बहावलाई व्याख्या गर्न सक्ने अवस्था थिएन। अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण संस्थाको २८ अगस्टसम्मको प्रारम्भिक विश्लेषणले चीनसँगको सीमाक्षेत्र नजिक नेपालको लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रमा हिमनदीसमेत संलग्न तीव्र ढलान विफलताबाट गेग्रान प्रवाह र बाढी सुरु भएको सम्भावना औँल्याएको छ। उक्त प्रवाह लेन्दे खोला हुँदै तल झर्दै करिब एक सय किलोमिटरसम्म पुगेको देखिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) ले पनि यस बाढीले ठूलो परिमाणमा पानी, अवसाद र ठूला शिलाखण्ड बगाएको जनाएको छ। अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण संस्थाले प्रारम्भिक विफलता हिमनदीको अंश समेटिएको पहिरो थियो वा हिमनदीकै ठूलो भाग भत्किएको घटना थियो भन्ने अझै स्पष्ट नभएको पनि जनाएको छ। यही वैज्ञानिक सावधानी महत्त्वपूर्ण छ-प्राकृतिक विपद्लाई तुरुन्त एउटा नाम दिनुभन्दा त्यसलाई जन्माउने प्रक्रियाको शृंखला बुझ्नु बढी आवश्यक हुन्छ।

घटनाको सुरुआतसँगै अभिलेख भएको शक्तिशाली भूकम्पीय संकेतले प्रारम्भमा अर्को अन्योल सिर्जना गर्‍यो। करिब ५.२ बराबरको ऊर्जा बोकेको त्यो संकेतले ‘भूकम्पले पहिरो गरायो कि?’ भन्ने स्वाभाविक प्रश्न उठायो। तर प्रारम्भिक वैज्ञानिक व्याख्याले उल्टै विशाल चट्टान–हिम द्रव्यमान तीव्र गतिमा खस्दा नै त्यस्तो भूकम्पीय ऊर्जा उत्पन्न भएको हुन सक्ने देखाएको छ। त्यसैले यहाँ देखिएको बाढी अन्तिम दृश्य मात्र हो; यसको वास्तविक कथा त्यसअघि हिमालमा सुरु भइसकेको थियो।

बाढीको सुरुआत नदीमा होइन, पहाडमा
भोटेकोशीमा त्यस दिन जे भयो, त्यसलाई ‘बाढी’ शब्दले मात्र समेट्न कठिन छ। उच्च हिमाली भिरालो भूभाग अस्थिर भयो, गुरुत्वाकर्षणले ठूलो द्रव्यमानलाई तीव्र गतिमा तल तान्यो, त्यसले नदी वा जमेर बसेको पानीलाई अचानक विस्थापित गर्‍यो, कतै गेग्रानले नदीको मार्ग क्षणिक रूपमा अवरुद्ध गरेको हुन सक्यो, अनि तल झर्दै गर्दा नदीको आफ्नै पानी, सहायक खोलाको बहाव, माटो, गेग्रान र ठूला ढुंगासमेत प्रवाहमा थपिँदै गए। अर्थात् ढलान विफलता, पानीको विस्थापन, सम्भावित अस्थायी अवरोध, मलबा प्रवाह र आकस्मिक बाढी-यी एउटै प्राकृतिक शृंखलाका क्रमिक चरण हुन सक्छन्।

यही शृंखला बुझ्न जलविज्ञान र जलगति विज्ञानका दुई आधारभूत सिद्धान्त उपयोगी हुन्छन्-द्रव्यमान संरक्षण र संवेग संरक्षण। द्रव्यमान संरक्षणको सरल अर्थ हो, तल नदीमा देखिएको पानी, माटो र ढुंगा शून्यबाट उत्पन्न भएको होइन; ती सबै कतै न कतैबाट प्रवाहमा थपिएका हुन्। सामान्य वर्षाजन्य बाढीमा वर्षा, सतही बहाव र सहायक खोलाहरूले नदीमा पानी थप्छन्। भोटेकोशीमा भने हिम र बरफमा रहेको पानी, नदीमा पहिल्यै बगिरहेको पानी, सम्भावित अस्थायी जलजमाव, सहायक खोलाहरूको बहाव र नदीको पिँध तथा किनारबाट कटान भई मिसिएका माटो, गेग्रान र शिलाखण्ड सबै एउटै प्रवाहको हिस्सा बन्दै गए।

यसैले माथिल्लो भागमा सुरु भएको प्रवाह धेरै तल पुग्दा उही अवस्थामा रहेन। नदीले केवल दूरी पार गरिरहेको थिएन; तल झर्दै जाँदा उसले आफ्नो आकार, घनत्व, भार र विनाशकारी स्वभाव पनि बदलिरहेको थियो। तीव्र पानीले नदीपिँध र किनारबाट अवसाद उखेल्यो। त्यो पदार्थ मिसिएपछि प्रवाह अझ भारी भयो। भारी प्रवाहको कटान र प्रहार क्षमता फेरि बढ्यो, र त्यसले थप पदार्थ बटुल्यो। जति बढी कटान भयो, प्रवाहमा त्यति नै बढी पदार्थ थपियो; जति पदार्थ थपियो, प्रवाह उति नै शक्तिशाली बन्दै गयो। भोटेकोशीलाई केवल ‘कति पानी आयो?’ भन्ने एउटै प्रश्नले बुझ्न नसकिनुको कारण पनि यही हो।

जब पहाडको संवेग पानीमा सर्‍यो
यस घटनाको अर्को महत्त्वपूर्ण भौतिक पक्ष संवेग हो। उच्च हिमाली क्षेत्रमा स्थिर रहेको विशाल चट्टान र बरफमा गुरुत्वीय स्थितिज ऊर्जा सञ्चित हुन्छ। द्रव्यमान अस्थिर भएर तल झर्न थालेपछि त्यो ऊर्जा गतिज ऊर्जामा बदलिन्छ। द्रव्यमान जति ठूलो र गति जति तीव्र हुन्छ, त्यसले बोकेको संवेग उति नै विशाल हुन्छ। त्यही द्रव्यमान पानीमा प्रवेश गर्दा आफ्नो संवेगको एउटा हिस्सा पानीमा सार्छ; पानी एकाएक धकेलिन्छ, उचालिन्छ र तीव्र रूपमा अगाडि बढ्छ।

पहिरो, हिमपहिरो, गेग्रान वा ठूलो चट्टानी द्रव्यमान पानीमा अचानक प्रवेश गर्दा उत्पन्न हुने यस्तो प्रभावलाई जलगति विज्ञानमा ‘आवेगजन्य तरङ्ग’का रूपमा अध्ययन गरिन्छ। यसको आकार र शक्ति खस्ने द्रव्यमानको मात्रा, गति, मोटाइ, ढलानको कोण, पानीको गहिराइ र आसपासको भू–आकृतिमा निर्भर हुन्छ। हेलर र हेगरले सन् २०१० मा प्रस्ताव गरेको ‘आवेग गुणनफल’ अवधारणाले यिनै कारकलाई संवेग प्रवाहसँग जोडेर उत्पन्न तरङ्गको सम्भावित उचाइ र प्रभाव अनुमान गर्ने आधार दिन्छ; सन् २०१४ को उनीहरूको समीक्षात्मक अध्ययनले यसको प्रयोगक्षमता र सीमालाई थप स्पष्ट पारेको छ।

भोटेकोशीको सुरुआती चरण बुझ्न यो सिद्धान्त उपयोगी हुन सक्छ, तर पूरै घटनालाई आवेगजन्य तरङ्ग मात्र भन्न मिल्दैन। अधिकांश प्रयोग शान्त ताल वा जलाशयमा आधारित छन्; भोटेकोशी भने तीव्र ढलान भएको, पहिल्यै वेगमा बगिरहेको, साँघुरो र अत्यधिक अवसाद बोकेको हिमाली नदी हो। त्यसैले आवेगजन्य तरङ्गको सिद्धान्तले घटनाको जन्म बुझाउन सहयोग गर्छ भने त्यसपछिको यात्रा बुझ्न अनियमित नदी बहाव, गेग्रान प्रवाह, अवसाद परिवहन, कटान र नदीको बदलिँदो आकृतिलाई सँगसँगै अध्ययन गर्नुपर्छ।

यो बुझाइ पूर्वाधार अभिकल्पनाका लागि पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। पुल, तटबन्ध, खानेपानी, सिँचाइ, जलविद्युत् आयोजना वा नदीकिनारका संरचनाको सुरक्षा केवल अधिकतम पानीको बहावका आधारमा तय गरेर पुग्दैन। सफा पानी निश्चित वेगमा बग्नु र त्यही वेगमा माटो, गेग्रान तथा ठूला शिलाखण्ड बोकेको बाक्लो प्रवाह आउनु एउटै कुरा होइन। दोस्रो अवस्थामा संरचनाले पानीको दबाबसँगै नदीपिँधको गहिरो कटान, ढुंगाको प्रत्यक्ष प्रहार, अवसादको घर्षण र नदीले एकाएक मार्ग बदल्ने जोखिमसमेत सहनुपर्छ। हिमाली नदीमा भविष्यका संरचना बनाउँदा अब अधिकतम बहावसँगै पानीको गहिराइ, वेग, अवसादको मात्रा, शिलाखण्डको आकार, सम्भावित कटान र प्रवाहको संवेग पनि अभिकल्पनाको आधार बन्नुपर्छ।

जलवायु, एल निनो र भूकम्पको पृष्ठभूमि
यस विपद्लाई जलवायु परिवर्तनसँग जोड्दा वैज्ञानिक सावधानी आवश्यक छ। हिमालयमा बढ्दो तापक्रमसँगै हिमनदीको क्षय, स्थायी रूपमा जमेको भू–सतह कमजोर हुनु, चट्टानका चिरामा पग्लिएको पानी प्रवेश गर्नु र हिम–चट्टानबीचको प्राकृतिक बन्धन कमजोर हुनु ढलान स्थिरतासँग सम्बन्धित प्रक्रिया हुन्। यिनले उच्च हिमाली भूभागलाई दीर्घकालमा बढी संवेदनशील बनाउन सक्छन्। तर यही एउटा घटनालाई जलवायु परिवर्तनले प्रत्यक्ष गराएको निष्कर्ष अहिले नै निकाल्नु उचित हुँदैन। जलवायु परिवर्तनलाई तत्काल ‘कारण’ भन्दा पनि जोखिमको पृष्ठभूमि बदलिरहेको दीर्घकालीन कारकका रूपमा हेर्नु बढी वैज्ञानिक हुन्छ।

त्यस्तै, विश्व मौसम संगठनका अनुसार सन् २०२६ को एल निनो सुदृढ भइसकेको छ र वर्षको अन्त्यतिर अत्यन्त शक्तिशाली अवस्थामा पुग्ने सम्भावना छ। यसले विश्वका विभिन्न भागमा तापक्रम र वर्षाको ढाँचा बदल्न सक्छ; तर एल निनो बलियो हुनु र रसुवाको कुनै निश्चित ढलान भत्किनुबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्वतः स्थापित हुँदैन। त्यसका लागि स्थानीय तापक्रम, हिमपग्लन, हिमनदीको चाल, भूमिगत पानी र ढलानको दीर्घकालीन परिवर्तनको पृथक् अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

भूकम्पको सम्बन्धमा पनि यही सावधानी चाहिन्छ। सन् २०१५ को गोरखा भूकम्पजस्ता ठूला घटनाले हिमाली चट्टानमा चिरा र संरचनात्मक कमजोरी छोड्न सक्छन्, र त्यस्ता कमजोरी वर्षौँपछि ढलान अस्थिरताको पूर्व–अवस्था बन्न सक्छन्। तर २०२६ को भोटेकोशी घटना तत्कालीन भूकम्पकै कारण सुरु भएको प्रमाण अहिलेसम्म स्थापित भएको छैन। ‘दीर्घकालीन संवेदनशीलता’ र ‘तत्कालीन उत्प्रेरक’लाई एउटै ठान्नु हुँदैन।

सिमाना नचिन्ने जोखिम, साझा हुनुपर्ने पूर्वसूचना
भोटेकोशीले दिएको सबैभन्दा व्यावहारिक चेतावनी हाम्रो बाढी पूर्वानुमान प्रणालीका लागि हो। हालको प्रणाली प्रायः वर्षा, नदीको जलसतह र बहावमा आधारित छ। वर्षाजन्य बाढीका लागि यो अत्यावश्यक छ। तर उच्च हिमाली क्षेत्रमा विशाल चट्टान–हिम द्रव्यमान खसेर बाढी जन्मिएको अवस्थामा तल्लो क्षेत्रमा पानी बढेपछि मात्र खतरा पहिचान गर्नु धेरै ढिलो हुन सक्छ। पूर्वसूचनाको सोच नदी किनारको मापन केन्द्रबाट अझ माथि हुन सक्ने स्रोत क्षेत्रसम्म पुग्नुपर्छ।

यो जोखिम नेपालको भूगोलभित्र मात्र सीमित छैन। यस घटनाको प्रारम्भिक विफलता नेपालभित्र चीनसँगको सीमाक्षेत्र नजिक भएको देखिए पनि भोटेकोशी–क्यिरोङ आसपासको माथिल्लो हिमाली जलप्रणाली सीमापार भूभागसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ। हिमनदी, हिमताल, हिमपहिरो, नदी र पहाडी ढलान राजनीतिक सीमारेखामा पुगेपछि रोकिन्नन्। माथिल्लो भूभागमा सुरु भएको परिवर्तन केही समयमै तल्लो भूभागको जोखिम बन्न सक्छ।

नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयले नेपाल र चीनबीच जल तथा मौसम तथ्याङ्क, बाढी जोखिम, हिमपहिरो, हिमताल र जलजन्य विपद्सम्बन्धी सूचनाको नियमित वास्तविक–समय आदानप्रदान भइरहेको जनाएको छ। अब यो सहकार्यलाई सूचना बाँड्ने तहबाट ‘संयुक्त जोखिम निगरानी र स्वचालित पूर्वसूचना’को तहमा लैजानुपर्छ। चीनको तिब्बती भूभाग र नेपालको माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा रहेका वर्षा तथा तापक्रम मापन केन्द्र, नदीको जलसतह, हिमतालको अवस्था, सम्भावित अस्थायी बाँध, हिमनदीको चाल, पहाडी ढलानको सूक्ष्म विस्थापन र भूकम्पीय संकेतलाई एउटै साझा सूचना सञ्जालमा जोड्न सकिन्छ।

कुनै हिमताल अस्वाभाविक रूपमा बढ्यो, नदी अचानक थुनियो, हिमनदी वा ढलानको गति असामान्य भयो वा ठूलो भू–स्खलनको भूकम्पीय संकेत आयो भने सूचना दुवै देशका प्राविधिक निकायमा एकैपटक पुग्नुपर्छ। त्यससँग पहिल्यै तयार गरिएका गणनात्मक परिदृश्य जोडेर सम्भावित बाढी कति समयमा रसुवागढी, स्याफ्रुबेँसी, बेत्रावती वा अझ तल पुग्न सक्छ भन्ने अनुमान तुरुन्त निकाल्न सकिन्छ। चेतावनी केन्द्रमै रोकिनु हुँदैन; मोबाइल सन्देश, साइरन, एफएम रेडियो, स्थानीय तह र सुरक्षा निकायमार्फत जोखिममा रहेका बस्तीसम्म पुग्नुपर्छ। मुख्य सञ्चार प्रणाली विपद्मै क्षतिग्रस्त हुन सक्ने भएकाले उपग्रहमा आधारित वैकल्पिक सञ्चार पनि आवश्यक हुन्छ।

अबको अध्ययन: प्रमाण जोगाउने र घटनालाई पुनर्निर्माण गर्ने
यस्तो विपद्पछि सडक खोल्नु, उद्धार गर्नु र सेवा पुनःस्थापित गर्नु पहिलो आवश्यकता हो। तर वैज्ञानिक दृष्टिले अर्को काम पनि उत्तिकै जरुरी छ-घटनाका प्रमाण हराउन नदिनु। बाढी पुगेको अधिकतम उचाइको चिन्ह, विभिन्न स्थानमा बाढी पुगेको समय, स्थानीयले खिचेका समयसहितका दृश्य, जलमापन केन्द्रका अभिलेख, भूकम्पीय तथ्याङ्क, नदीको पुरानो र नयाँ चौडाइ, नदीपिँधको कटान, अवसादको मोटाइ तथा बगेका शिलाखण्डको आकार तत्काल अभिलेखित गरिनुपर्छ। पुनर्निर्माण सुरु भएपछि यिनै प्रमाण क्रमशः मेटिँदै जान्छन्।

भोटेकोशी घटनाको वैज्ञानिक पुनर्निर्माण तीन तहमा गर्न सकिन्छ। पहिलो, विपद्अघि र पछिका उपग्रह चित्र तथा उच्चता मापनबाट कहाँबाट कति चट्टान र बरफ छुट्टियो भन्ने निर्धारण गर्ने। दोस्रो, उक्त द्रव्यमान कति वेगमा तल आयो र पानीमा प्रवेश गर्दा कति संवेग स्थानान्तरण भयो भन्ने गणनात्मक अध्ययन गर्ने। तेस्रो, भोटेकोशी–त्रिशूलीमा पानी र अवसाद सँगसँगै कसरी बगे, कहाँ कटान भयो, कहाँ निक्षेप जम्यो र नदीको मार्ग कसरी बदलियो भन्ने बहुआयामिक नमुना तयार गर्ने।

करिब एक सय किलोमिटर फैलिएको यस्तो घटनाको समग्र अध्ययनका लागि गणनात्मक नमुना मुख्य साधन बन्नुपर्छ। तर स्रोत क्षेत्रमा चट्टान–हिम–पानीको तीव्र अन्तरक्रिया बुझ्न सीमित स्तरको भौतिक प्रतिरूप परीक्षण उपयोगी हुन सक्छ। यी दुई विधि प्रतिस्पर्धी होइनन्; एकले ठूलो भूभागको घटना पुनर्निर्माण गर्छ, अर्कोले जटिल स्रोत प्रक्रियाको प्रमाणीकरण गर्न सहयोग गर्छ। आज सङ्कलन गरिएको सही तथ्याङ्कले भोलिको जोखिम नक्सा, पूर्वसूचना समय, पुल तथा जलविद्युत् संरचनाको अभिकल्पना र उद्धार योजनालाई अनुमानभन्दा वास्तविकतासँग नजिक पुर्‍याउन सक्छ।

भोटेकोशीले यसपटक नदीको रूप मात्र बदलेन; उसले हिमाली विपद् बुझ्ने हाम्रो पुरानो दृष्टिकोणलाई पनि चुनौती दिएको छ। बाढी, पहिरो, हिमनदी र नदीको अवसादलाई छुट्टाछुट्टै विषयका रूपमा अध्ययन गरेर मात्र अब हिमालयको जोखिम बुझ्न पर्याप्त हुँदैन। यी एउटै प्राकृतिक प्रणालीका आपसमा गाँसिएका अङ्ग हुन्-एउटा अस्थिर हुँदा अर्को सक्रिय हुन्छ, र कहिलेकाहीँ त्यो शृंखला केही मिनेटमै ठूलो विपद्मा बदलिन्छ।

लेखक परिचय
सुबिक श्रेष्ठ जल तथा वातावरण अभियन्ता हुन्। उनले जर्मनीको टेक्निकल युनिभर्सिटी अफ म्युनिख (टीयूएम) बाट वातावरणीय इन्जिनियरिङमा स्नातकोत्तर अध्ययन गरेका छन् र हाल पुल्चोक क्याम्पसमा विद्यावारिधि गर्दैछन्। विशेषगरी रिमोट सेन्सिङ, हाइड्रोलोजिकल मोडलिङ र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सजस्ता विषयमा उनले अध्ययन र अनुसन्धान गर्छन्। हाल उनी सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकार, भौतिक पूर्वाधार विकास मन्त्रालय, धनगढी, कैलालीमा सिनियर डिभिजनल इन्जिनियरका रूपमा कार्यरत छन्।