बिहान ८ बजे। कलंकीको चोकमा माइक्रोबस चालक मोहन ‘हर्न बहादुर’ थापा तेस्रो पटक घडी हेर्दै छन्। पछाडिको सिटमा बसेकी स्कुले शिक्षिका शर्मिला म्याडम चिन्तित छिन्, पहिलो पिरियड छुट्ने भयो। छेउको सडकमा नयाँ बानेश्वरबाट ओरालो झरेका ट्राफिक प्रहरी हवल्दार धर्मराज चौलागाईं एक्लै चारवटा दिशाका गाडी सम्हाल्दै छन्। केही पर चिया पसलमा बसेका रिटायर्ड इन्जिनियर बुढाबाजे भन्छन्, ‘यहाँ सडक सानो छैन, व्यवस्थापन सानो छ।’
बुढाबाजेको कुरामा दम छ। नयाँ फ्लाइओभर र ठूला सुरुङ बनाउन अर्बौं रुपैयाँ र वर्षौं चाहिन्छ। तर आजै जाम घटाउने उपाय छन्, भएकै सडक, भएकै प्रहरी र भएकै प्रविधिबाट।
समस्या कहाँ छ ?
पहिलो, चोक र जंक्सनमा जाम हुन्छ, सडकको लम्बाइमा होइन। रत्नपार्क, कोटेश्वर, कलंकी, चाबहिलजस्ता चोकमा गाडी एकअर्कालाई छेकेर आफैँ अड्किन्छन्। दोस्रो, सडक पार्किङस्थल बनेको छ। तेस्रो, सार्वजनिक यातायात अनियमित छ, त्यसैले मानिस मोटरसाइकल र कार किन्न बाध्य छन्। चौथो, सबैका कार्यालय र विद्यालय एकै समयमा खुल्छन्, त्यसैले दुई घण्टामा सडकमाथि सबै भार पर्छ।
सुझाव १ : ‘बक्स जंक्सन’ र लेन अनुशासन
हवल्दार धर्मराजको सबैभन्दा ठूलो टाउकोदुखाइ हो, हरियो बत्ती बलेपछि पनि चोकभित्र अड्किएका गाडी। यसको उपाय पहेँला रेखाले बनाइएको ‘बक्स जंक्सन’ हो। चोकको बीचमा चिह्न लगाइन्छ, अगाडिको सडक खाली नभएसम्म कसैले बक्समा पस्न पाउँदैन। पस्नेलाई तत्काल जरिवाना।
रङ र चिह्नको खर्च सामान्य छ, तर असर ठूलो हुन्छ। पहिलो चरणमा काठमाडौँका १० वटा सबैभन्दा जाम हुने चोकमा लागू गर्न सकिन्छ। साथै, ओभरटेक र लेन बदल्ने चालकलाई कडाइ गर्न प्रमुख सडकमा स्पष्ट लेन मार्किङ पुनः गर्नुपर्छ।
सुझाव २ : सडकको पार्किङ खाली गर्ने
शर्मिला म्याडमको स्कुलअगाडि दुईतिर अभिभावकले गाडी रोकेर बच्चा झार्छन्, त्यसैले सडक आधा साँघुरो हुन्छ। समाधान सरल छ। प्रमुख सडकमा ‘नो पार्किङ’ लाई साँच्चै कडाइ गर्ने र नजिकका खाली ठाउँ, सरकारी कार्यालय तथा मन्दिरका परिसर साँझ र बिहान पार्किङका रूपमा खुला गर्ने।
टो गर्ने गाडी हरेक वडामा एउटा राखेर नियमित कारबाही गर्दा केही हप्तामै बानी बदलिन्छ। स्कुल र कलेजले ‘ड्रप-अफ जोन’ बनाउनुपर्छ, गेटबाहिर होइन, परिसरभित्र वा छेउको गल्लीमा।
सुझाव ३ : एकतर्फी सडक र चोक नियन्त्रण
टोलको साँघुरो गल्लीमा दुईतर्फी गाडी चल्दा दुवै अड्किन्छन्। कुपण्डोल, बानेश्वर, बागबजार, पुतलीसडक वरपरका वैकल्पिक सडक छानेर पालो मिलाई एकतर्फी बनाउन सकिन्छ।
यसका लागि निर्माण होइन, सूचना पाटी र नियम पालना मात्र चाहिन्छ। यसले हर्न बहादुरजस्ता चालकलाई मुख्य सडकको सट्टा भित्री बाटो प्रयोग गर्ने विकल्प दिन्छ।
सुझाव ४ : ट्राफिक बत्तीलाई ‘बुद्धिमान-एआईयुक्त’ बनाउने
बागबजारको एउटा बत्तीले बिहान र बेलुकी उही समय बाल्छ, जबकि बिहान एकातिर र साँझ अर्कोतिर भीड हुन्छ। भएका बत्तीको समयलाई यातायात गणनाका आधारमा बदल्ने, अर्थात् बिहान ८–१० बजे भित्र आउने बाटोलाई बढी हरियो समय दिने र साँझ बाहिर जाने बाटोलाई दिने पहिलो चरणको काम हो।
कुनै ठूलो सफ्टवेयर चाहिँदैन, पन्ध्र दिन गणना गरेर तालिका बनाउँदा पुग्छ। सीसीटीभी भएका ठाउँमा नियन्त्रण कक्षबाट बत्ती बदल्ने प्रणाली क्रमशः थप्न सकिन्छ।
सुझाव ५ : प्रहरीलाई चोकमा होइन, ‘समस्या–बिन्दु’ मा खटाउने
हवल्दार धर्मराजजस्ता प्रहरी सबै चोकमा समान सङ्ख्यामा हुँदा जाम हुने चोकमा कम पर्छन्। सबै चोकमा बराबर होइन, भीडको समयमा सबैभन्दा जाम हुने १५ बिन्दुमा बढी जनशक्ति खटाउने र अरू समयमा मोटरसाइकलमा गस्ती गर्ने ‘द्रुत सहायता टोली’ बनाउनुपर्छ।
बिग्रिएको गाडी तुरुन्तै हटाउने क्रेन र टोली तैनाथ गर्दा आधा जाम त त्यहीँ घट्छ। ट्राफिक प्रहरीलाई वडा र नगरपालिकाका प्रहरी तथा स्वयंसेवकसँग जोडेर चोकमा सहयोगी बनाउन सकिन्छ।
सुझाव ६ : कार्यालय र विद्यालयको समय फरक पार्ने
सबै कार्यालय १० बजे र विद्यालय ९–१० बजे खुल्दा सडक एकैपटक भरिन्छ। सरकारी कार्यालयको समय ९:३० र १०:३०, निजी बैंक र कम्पनीको ९ र १० तथा विद्यालयको ८:३० र ९:३० जस्ता फरक समय तोक्दा भार फैलिन्छ।
यसमा निर्माण लागत शून्य छ, चाहिने कुरा समन्वयको मात्र हो। हप्तामा एक–दुई दिन घरबाट काम गर्ने नीति पनि सहयोगी हुन्छ।
सुझाव ७ : सार्वजनिक यातायातलाई भरपर्दो बनाउने
शर्मिला म्याडम कारमा चढ्दिनन्, किनभने बस समयमा आउँदैन र भरिएको हुन्छ। भएका सवारीसाधनलाई नै रुट मिलाएर तालिकामा चलाउन सकिन्छ। निश्चित रुटमा निश्चित समयमा बस आउने भए मानिस निजी सवारी छोड्छन्।
एउटै रुटमा ४–५ संस्थाले नचलाइ संयुक्त व्यवस्थापन गर्ने, बस रोक्ने ठाउँ तोक्ने र चालक–सहचालकलाई सेवा तालिम दिने काम तुरुन्त गर्न सकिन्छ। बस लेन बनाउने हो भने पनि चौडा सडक भएका ठाउँमा रङ लगाएर सुरुमै परीक्षण गर्न सकिन्छ।
सुझाव ८ : पैदलयात्रु र फुटपाथ
बुढाबाजे हिँड्दा फुटपाथमा पसल र मोटरसाइकल भेट्छन्, त्यसैले उनी सडकमा उत्रिन्छन् र गाडी ढिलो हुन्छन्। फुटपाथ खाली गर्ने, जेब्रा क्रसिङ स्पष्ट रङ्गाउने र ओभरब्रिजमा सुरक्षा तथा बत्ती सुनिश्चित गरेर प्रयोग बढाउने काम अनिवार्य छ।
कार्यान्वयन : जवाफदेही कसले ?
यी सबै काम धेरै निकाय मिलेर गर्नुपर्ने हुँदा समन्वय नै मुख्य चुनौती हो। काठमाडौँ महानगरपालिका, ट्राफिक प्रहरी, यातायात व्यवस्था विभाग र सडक विभागलाई एउटै समन्वय समितिमा राखेर मासिक लक्ष्य र सार्वजनिक प्रतिवेदनसहित काम गराउनुपर्छ।
पहिले १० चोक, ९० दिन र मापन गर्न सकिने लक्ष्य (जस्तै : औसत प्रतीक्षा समयमा २० प्रतिशत कमी) राखेर सुरु गर्दा नतिजा देखिन्छ र जनविश्वास बढ्छ।
अन्त्यमा
हर्न बहादुरले भोलि पनि हर्न बजाउलान्, तर चोकमा बक्स जंक्सन हुँदा र बत्तीको समय मिलेको हुँदा हर्नको आवश्यकता घट्नेछ। हवल्दार धर्मराज एक्लै होइन, समस्या–बिन्दुमा सहयोगीसहित हुनेछन्। शर्मिला म्याडम समयमै स्कुल पुग्नेछिन् र बुढाबाजे फुटपाथमा हिँड्न पाउनेछन्।
राजधानीको ट्राफिक एउटा ठूलो पूर्वाधारको प्रतीक्षामा बस्नुपर्ने समस्या होइन। इच्छाशक्ति, अनुशासन र समन्वय भए भएकै साधनले पनि सहर चल्छ।
अन्तमा, ट्राफिक नियामक निकायहरूले सही अर्थमा काठमाडौँ उपत्यकाको अनावश्यक जामको अवस्था सधैँका लागि न्यूनीकरण गर्न सुरुमा जनचेतना जगाउनुपर्छ। नियतवश पटक-पटक गल्ती गर्नेलाई मात्र दण्डित गर्नुको विकल्प छैन। अर्को भुल्न नहुने कुरा, भीआईपीहरू र आम चालकहरूबीच कानुनको परिपालना समान हुनु जरुरी छ।
रोक्न नपाइने स्थान वा सडकमा आवश्यक विकल्प दिनु बुद्धिमानी हुन्छ। यदि विकल्प नदिई खाली चिट काट्ने मात्र उद्देश्य राख्ने हो भने जरिवानाबाट उठ्ने रकमको ग्राफ त अवश्य बढ्ला नै, तर यो ट्राफिक व्यवस्थापनको दीर्घकालीन र भरपर्दो उपाय हुने देखिँदैन।
नोट : यस लेखमा प्रयुक्त पात्रहरू नितान्त काल्पनिक हुन्। कसैसँग मिल्न गएमा संयोग मात्र हुनेछ।
