काठमाडौँ । तिब्बततर्फबाट भोटेकोशीमा अचानक प्रवेश गरेको बाढीले रसुवादेखि नुवाकोटसम्म ठूलो क्षति पुर्‍याएपछि राज्यको सुरक्षा तथा विपद् व्यवस्थापन संयन्त्र खोज, उद्धार र तल्लो तटीय क्षेत्रको जोखिम न्यूनीकरणमा केन्द्रित भएको छ।

बुधबार दिउँसोसम्म घटनाबाट भएको मानवीय तथा भौतिक क्षतिको पूर्ण र एकीकृत विवरण आइसकेको छैन। यद्यपी दर्जनौ व्यक्तिहरु हराईरहेको र भौतिक क्षति निकै धेरै भईरहेको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ । प्रभावित क्षेत्रका सडक र सञ्चार सम्पर्कमा पुगेको क्षति तथा बाढीको फैलावटका कारण प्रारम्भिक विवरणहरू क्रमश: आइरहेका छन्।

त्यसैले अहिले सार्वजनिक भइरहेका मृत्यु, बेपत्ता र भौतिक क्षतिसम्बन्धी विवरणलाई अन्तिम तथ्यका रूपमा लिन सकिने अवस्था छैन। उद्धार टोली प्रभावित क्षेत्रमा पुग्ने, सम्पर्कविहीन व्यक्तिको अवस्था पहिचान गर्ने र स्थानीय तह तथा सुरक्षा निकायबाट विवरण एकीकृत भएपछि मात्रै विपद्को वास्तविक आकार स्पष्ट हुने देखिन्छ।

अहिलेको पहिलो प्राथमिकता भने क्षतिको हिसाबभन्दा खोज तथा उद्धार, जोखिममा रहेका मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने र बाढी तल्लो क्षेत्रमा पुग्दा थप मानवीय क्षति हुन नदिनेमा केन्द्रित छ।

सेना, प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी एकैपटक परिचालित
सरकारले नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बललाई प्रभावित क्षेत्रमा परिचालन गरेको छ। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणसहित विपद् प्रतिकार्यसँग सम्बन्धित निकाय सक्रिय बनाइएका छन्।

स्थलमार्ग अवरुद्ध भएका क्षेत्रमा हवाई उद्धारलाई समेत प्राथमिकता दिइएको छ। सेना र निजी क्षेत्रका हेलिकप्टर उद्धारमा प्रयोग गरिएका छन् भने थप जनशक्ति प्रभावित क्षेत्रतर्फ पठाइएको छ।

प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह (बालेन)ले उपलब्ध स्रोतसाधन खोज, उद्धार र राहतमा केन्द्रित गर्न निर्देशन दिएका छन्। सुरक्षा निकायसँगै स्वास्थ्यकर्मी, एम्बुलेन्स, नेपाल रेडक्रस र नेपाल स्काउटलाई समेत आवश्यकताअनुसार परिचालन र समन्वय गरिएको छ।

वीर अस्पताल र राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टरमा बाढी प्रभावितको उपचारका लागि आपत्कालीन शय्या तयारी अवस्थामा राखिएका छन्।

यसले विपद्पछिको प्रतिकार्य अब रसुवाको स्थानीय प्रशासन वा एउटा सुरक्षा निकायको जिम्मेवारीमा मात्र सीमित नरही केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्मका संयन्त्र एकैपटक सक्रिय गर्नुपर्ने तहमा पुगेको देखाउँछ।

क्षतिको यकिन विवरण किन आएको छैन ?
बाढीको सबैभन्दा बढी असर परेको टिमुरे र स्याफ्रुबेसीसहितका क्षेत्रमा बजार, सडक, पुल, सुरक्षा संरचना, भन्सार र अन्य पूर्वाधारमा क्षति पुगेका प्रारम्भिक विवरण आएका छन्। तर कहाँ कति संरचना पूर्ण रूपमा नष्ट भए र कहाँ आंशिक क्षति भयो भन्ने यकिन विवरण आउन बाँकी छ।

बेत्रावतीदेखि रसुवागढीसम्मको करिब ४२ किलोमिटर सडक विभिन्न स्थानमा बाढीले क्षति पुर्‍याएको र केही पक्की पुलसमेत बगाएको जनाइएको छ ।

यससँगै रसुवागढी नाकासम्मको सडक सम्पर्क प्रभावित भएको छ। सीमा व्यापारसँग जोडिएका सवारीसाधन र पूर्वाधारमा समेत क्षति पुगेका विवरण आइरहेका छन्, तर यसको आर्थिक क्षतिको आधिकारिक मूल्याङ्कन भइसकेको छैन।

विपद्को प्रारम्भिक घडीमा विभिन्न स्थानबाट आउने संख्या फरक हुन सक्ने भएकाले सरकारी निकायको एकीकृत विवरण नआउँदासम्म मानवीय क्षतिको संख्या सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था छ।

बाढी रसुवाको मात्रै विषय रहेन
अहिलेको अर्को संवेदनशील पक्ष बाढीको तल्लो तटीय क्षेत्रमा पर्ने प्रभाव हो। भोटेकोशीको ठूलो बहाव त्रिशूलीमा मिसिएपछि नुवाकोट र धादिङ हुँदै पानी तल्लो क्षेत्रमा बढेको छ। सरकारी निकायले रसुवादेखि नुवाकोट, धादिङ हुँदै चितवनसम्म त्रिशूली नदीको तटीय क्षेत्रमा विशेष सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेका छन्।

नदी किनारका बस्तीमा रहेका मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा जान, नदी आसपास नजान तथा स्थानीय तहलाई जोखिमयुक्त क्षेत्रका बासिन्दा स्थानान्तरणका लागि तयारी गर्न भनिएको छ।

बाढीका कारण सडक तथा पुलसमेत प्रभावित भएकाले पृथ्वी राजमार्ग, गल्छी–नुवाकोट–रसुवा–स्याफ्रुबेसी सडक तथा मुग्लिङ–नारायणगढ सडकमा समेत जोखिमलाई ध्यानमा राखेर यात्रा नगर्न वा विशेष सावधानी अपनाउन सरकारी निकायले आग्रह गरेका छन्।

यसकारण अहिले रसुवामा भएको क्षतिको विवरण संकलनसँगै त्रिशूलीको तल्लो तटीय क्षेत्रमा अर्को क्षति हुन नदिनु प्रशासनका लागि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेको छ।

बाढी कहाँबाट आयो, कारण अझै अध्ययनकै विषय
बाढी तिब्बततर्फबाट भोटेकोशीमा प्रवेश गरेको प्रारम्भिक विवरण भए पनि यसको वास्तविक कारण वैज्ञानिक अध्ययनबाट पुष्टि हुन बाँकी छ।

नेपालतर्फ परेको वर्षाले मात्रै यति ठूलो बाढी आएको नदेखिएको प्रारम्भिक मौसमसम्बन्धी विश्लेषण छ। तिब्बततर्फको माथिल्लो जलाधारमा भएको घटनासँग यसको सम्बन्ध रहेको अनुमान गरिए पनि त्यसलाई विस्तृत अध्ययनबिना निष्कर्षका रूपमा लिन मिल्दैन।

राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका अधिकारीले समेत तिब्बततर्फको घटनाबारे नेपालले समयमै सूचना पाउने संयन्त्रको आवश्यकता औँल्याएका छन्। यही विषय अहिलेको विपद्ले उठाएको तत्काल उद्धारभन्दा बाहिरको महत्वपूर्ण प्रशासनिक प्रश्न हो।

पोहोरको विपद्ले दिएको चेतावनी
रसुवागढी-टिमुरे क्षेत्रले सीमापारबाट आएको ठूलो बाढी सामना गरेको यो लगातार दोस्रो वर्ष हो।

गत वर्ष असार २४ गते पनि तिब्बततर्फको माथिल्लो जलाधारबाट आएको आकस्मिक बाढीले रसुवागढी क्षेत्रमा ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति पुर्‍याएको थियो।

जिल्ला विपद् व्यवस्थापन समिति रसुवाको विवरणअनुसार उक्त विपदमा सडक, पुल, भन्सार, जलविद्युत् आयोजना, सवारीसाधन र अन्य संरचनामा ठूलो क्षति भएको थियो। त्यसपछि सडक, पुल र सीमा पूर्वाधार पुन:स्थापना तथा पुनर्निर्माणको काम अघि बढाइएको थियो।

एक वर्ष नबित्दै उही सीमापार जलाधारबाट अर्को ठूलो बाढी आएपछि गत वर्ष उठेका प्रश्न फेरि सान्दर्भिक बनेका छन्।

विशेष गरी माथिल्लो जलाधारको अनुगमन कसरी गर्ने, चीनबाट नेपालले जोखिमको सूचना कति अगाडि प्राप्त गर्न सक्छ, दुई देशका विपद् निकायबीच वास्तविक समयमा सूचना आदानप्रदानको संयन्त्र कस्तो छ र सीमावर्ती क्षेत्रमा निर्माण हुने संरचनाको विपद् जोखिम कसरी मूल्याङ्कन गरिन्छ भन्ने विषय अब विस्तृत समीक्षाको विषय बनेका छन्। तर अहिले ती प्रश्नको निष्कर्ष निकाल्ने बेला भने भइसकेको छैन।

अहिले राज्यको पहिलो काम प्रभावित क्षेत्रमा पुग्नु, सम्पर्कविहीनको खोजी गर्नु, घाइतेको उद्धार र उपचार गर्नु, जोखिममा रहेका बस्तीलाई सुरक्षित बनाउनु र बाढी तल्लो क्षेत्रमा पुग्दा अर्को क्षति हुन नदिनु हो।

बाढीको बहाव सामान्य भएपछि मात्रै क्षतिको वास्तविक विवरण, पूर्वसूचना प्रणालीले काम गरेको वा नगरेको अवस्था, सीमापार सूचना आदानप्रदानको कमजोरी र गत वर्षपछि गरिएको पुनर्निर्माणको प्रभावकारिताको तथ्यगत समीक्षा सम्भव हुनेछ।

अहिलेका लागि एउटा तथ्य भने स्पष्ट छ-रसुवामा आएको बाढी प्रभावित क्षेत्रको मात्रै विपद् रहेन, यसको जोखिम त्रिशूलीको बहावसँगै तल्लो क्षेत्रमा सरेको छ। त्यसैले उद्धारसँगै समयमै सूचना, सुरक्षित स्थानान्तरण र तटीय क्षेत्रको सतर्कता नै तत्कालको प्राथमिकता हो।