काठमाडौँ । नेपाल गुणस्तर तथा नापतौल विभागले सूर्यमुखी तेलसम्बन्धी नेपाल गुणस्तर एनएस ३७८:२०५४ को पहिलो संशोधनको मस्यौदा तयार गरेको छ। ‘सूर्यमुखी तेल-स्पेसिफिकेसन’ शीर्षकको पहिलो संशोधन, २०८३ को मस्यौदामा खाने प्रयोजन तथा वनस्पति र प्रशोधित तेल उत्पादनमा प्रयोग हुने सूर्यमुखी तेलको गुणस्तर आवश्यकता, नमुना संकलन र परीक्षण विधि प्रस्ताव गरिएको छ।
मस्यौदाले सूर्यमुखी तेलको उत्पादन विधि र ग्रेड छुट्याउनुका साथै त्यसको शुद्धता, चिस्यान तथा अघुलनशील अशुद्धता, अम्लीय मान, आयोडिन मान, हेक्सेन अवशेष, अफ्लाटक्सिन, विषाक्त धातु, प्याकेजिङ र लेबलिङसम्मका प्राविधिक आवश्यकता निर्धारण गर्ने प्रस्ताव गरेको छ।
मस्यौदामा सबै प्रकार र ग्रेडका सूर्यमुखी तेल प्रत्यक्ष खाने प्रयोजनका लागि उपयुक्त नहुने स्पष्ट व्यवस्था प्रस्ताव गरिएको छ।
दुई प्रकार, चार ग्रेड
मस्यौदा अनुसार उत्पादन प्रक्रियाका आधारमा सूर्यमुखी तेललाई एक्सप्रेस्ड (थिचेर निकालिएको) र सोल्भेन्ट-एक्स्ट्र्याक्टेड (विलायक प्रयोग गरी निकालिएको) गरी दुई प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ। दुवै प्रकारमा ‘रिफाइन्ड’ र ‘ग्रेड-१’ गरी दुई-दुई ग्रेड रहने प्रस्ताव छ।
एक्सप्रेस्ड प्रकारका रिफाइन्ड र ग्रेड-१ दुवै तथा सोल्भेन्ट-एक्स्ट्र्याक्टेड प्रकारको रिफाइन्ड ग्रेड प्रत्यक्ष खाने प्रयोजनका लागि उपयुक्त हुने मस्यौदामा उल्लेख छ।
तर सोल्भेन्ट-एक्स्ट्र्याक्टेड प्रकारको ग्रेड-१ तेल प्रत्यक्ष खाने प्रयोजनका लागि उपयुक्त हुने छैन। त्यस्तो तेल वनस्पति तेल र प्रशोधित तेल बनाउन मात्र प्रयोग गर्न सकिने प्रस्ताव गरिएको छ।
सूर्यमुखी तेल राम्रो गुणस्तरको सूर्यमुखी बीउको केक वा क्षति नभएका परिपक्व सूर्यमुखी बीउबाट उत्पादन भएको हुनुपर्नेछ। सोल्भेन्ट-एक्स्ट्र्याक्टेड ग्रेड-१ तेल उत्पादन गर्दा खाद्यस्तरको हेक्सेन प्रयोग गर्नुपर्ने मस्यौदामा उल्लेख छ।
मिसावट, पानी र थपिएको रङ तथा स्वादजन्य पदार्थ हुन नहुने
मस्यौदाले तेलको आधारभूत गुणस्तरसमेत स्पष्ट गरेको छ। तेल सफा हुनुपर्ने र त्यसमा मिसावट, थेग्रान, तैरिएका वा अन्य बाह्य पदार्थ, छुट्टिएको पानी तथा थपिएका रङ र स्वादजन्य पदार्थ हुनु नहुने प्रस्ताव छ।
तेलको स्वाद र गन्ध स्वीकार्य हुनुपर्नेछ। एनएस २१२ भाग-१ अनुसार परीक्षण गर्दा तेलको पेरोक्साइड मान प्रतिकिलो १० मिलिइक्विभ्यालेन्ट पेरोक्साइड अक्सिजनभन्दा बढी हुन नहुने प्रस्ताव गरिएको छ।
तेलको पारदर्शिता परीक्षण गर्दा फिल्टर गरिएको नमुनालाई ३० डिग्री सेल्सियसमा २४ घण्टा राखेपछि धमिलोपन नदेखिएको हुनुपर्नेछ।
एक्सप्रेस्ड तेल र सोल्भेन्ट-एक्स्ट्र्याक्टेड प्रकारको रिफाइन्ड ग्रेडमा अखाद्य तेल तथा अन्य मिसावट हुनु नहुने व्यवस्था प्रस्ताव गरिएको छ। यसको परीक्षण एनएस २१२ भाग-२ अनुसार गरिनेछ।
अफ्लाटक्सिन अधिकतम ३० माइक्रोग्राम प्रतिकिलो
एक्सप्रेस्ड तेल तथा सोल्भेन्ट-एक्स्ट्र्याक्टेड रिफाइन्ड तेलमा अफ्लाटक्सिन प्रतिकिलो ३० माइक्रोग्रामभन्दा बढी हुन नहुने प्रस्ताव गरिएको छ। यसको परीक्षण एनएस/आईएसओ १४७१८ वा मस्यौदाको अनुसूची ‘क’ मा उल्लेख गरिएको विधिअनुसार गर्न सकिनेछ।
धातुजन्य प्रदूषक तथा विषादीको अवशेषसमेत नेपाल सरकारले प्रकाशित गरेको खाद्य पदार्थको अनिवार्य गुणस्तरमा तोकिएको सहनशीलताको सीमाभन्दा बढी हुन नहुने प्रस्ताव छ।
मस्यौदाको अनुसूची ‘क’ मा अफ्लाटक्सिन बी-१, बी-२ र जी-१ परीक्षणका लागि एलाइजा विधि र त्यसका लागि आवश्यक उपकरण, रसायन, नमुना तयारी तथा परीक्षण प्रक्रिया उल्लेख गरिएको छ।
तेलको प्राविधिक गुणस्तरका सीमा प्रस्ताव
मस्यौदाको तालिका-१ मा सूर्यमुखी तेलका विभिन्न प्रकार र ग्रेडअनुसार प्राविधिक गुणस्तरका छुट्टाछुट्टै सीमा प्रस्ताव गरिएको छ।
चिस्यान तथा अघुलनशील अशुद्धता एक्सप्रेस्ड रिफाइन्डमा अधिकतम ०.१ प्रतिशत, एक्सप्रेस्ड ग्रेड-१ मा ०.२५ प्रतिशत, सोल्भेन्ट-एक्स्ट्र्याक्टेड रिफाइन्डमा ०.१ प्रतिशत र सोल्भेन्ट-एक्स्ट्र्याक्टेड ग्रेड-१ मा ०.५ प्रतिशत हुन सक्ने प्रस्ताव छ।
४० डिग्री सेल्सियसमा रिफ्र्याक्टिभ इन्डेक्स १.४६६० देखि १.४६९०, साबुनीकरण मान १८८ देखि १९४ र आयोडिन मान ११० देखि १४३ को सीमामा रहनुपर्ने प्रस्ताव छ।
अम्लीय मान एक्सप्रेस्ड रिफाइन्डमा अधिकतम ०.५, एक्सप्रेस्ड ग्रेड-१ मा ३.०, सोल्भेन्ट-एक्स्ट्र्याक्टेड रिफाइन्डमा ०.५ र सोल्भेन्ट-एक्स्ट्र्याक्टेड ग्रेड-१ मा अधिकतम ४ प्रस्ताव गरिएको छ।
साबुन नबन्ने पदार्थको मात्रा क्रमशः अधिकतम १.५, १.५, १.५ र २.० प्रतिशत तोक्ने प्रस्ताव छ।
फ्ल्यास प्वाइन्ट एक्सप्रेस्ड रिफाइन्ड र सोल्भेन्ट-एक्स्ट्र्याक्टेड रिफाइन्डमा न्यूनतम २५० डिग्री सेल्सियस तथा सोल्भेन्ट-एक्स्ट्र्याक्टेड ग्रेड-१ मा न्यूनतम १०० डिग्री सेल्सियस प्रस्ताव गरिएको छ। सोल्भेन्ट-एक्स्ट्र्याक्टेड रिफाइन्ड तेलमा हेक्सेनको अधिकतम सीमा ५ पीपीएम प्रस्ताव गरिएको छ।
सिसा र आर्सेनिक अधिकतम ०.१ मिलिग्राम प्रतिकिलो
मस्यौदाले विषाक्त धातुको अधिकतम सीमा पनि छुट्टै प्रस्ताव गरेको छ।
तालिका-२ अनुसार सूर्यमुखी तेलमा सिसा अधिकतम ०.१ मिलिग्राम प्रतिकिलो र आर्सेनिक अधिकतम ०.१ मिलिग्राम प्रतिकिलो हुनुपर्नेछ। क्याडमियमको अधिकतम सीमा १.० मिलिग्राम प्रतिकिलो तथा कुल पारोको अधिकतम सीमा ०.२५ मिलिग्राम प्रतिकिलो प्रस्ताव गरिएको छ।
एकपटक प्रयोग भएको कन्टेनर पुनः प्रयोग गर्न नपाइने
मस्यौदामा सूर्यमुखी तेलको प्याकेजिङसम्बन्धी व्यवस्था पनि प्रस्ताव गरिएको छ। तेल एनएस ७२, एनएस १३१ वा एनएस ३६० अनुसारका वा अन्य उपयुक्त तरिकाले राम्रोसँग बन्द हुने टिन वा प्लास्टिक कन्टेनरमा प्याक गर्न सकिनेछ।
कन्टेनरको आकार खरिदकर्ता र आपूर्तिकर्ताबीचको सहमतिअनुसार हुन सक्नेछ। तर एकपटक प्रयोग भइसकेको टिन वा प्लास्टिक कन्टेनरलाई खाने तेल तथा बोसो प्याक गर्न पुनः प्रयोग गर्न पाइने छैन।
प्रत्यक्ष खाने प्रयोजनका लागि उपयुक्त नभएका प्रकार र ग्रेडका तेललाई उपभोक्ता प्याकमा राख्न नपाइने प्रस्ताव गरिएको छ।
प्रत्यक्ष खान नमिल्ने तेलमा स्पष्ट चेतावनी
कन्टेनरमा नेपाली वा अंग्रेजी भाषामा तेलको नाम, प्रकार र ग्रेड, खुद तौल, उत्पादकको नाम र ठेगाना, दर्ता ट्रेडमार्क भए सो विवरण, ब्याच वा लट नम्बर तथा उत्पादन भएको महिना र वर्ष उल्लेख गर्नुपर्ने प्रस्ताव गरिएको छ।
यसका अतिरिक्त खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन, २०८१ र त्यसअन्तर्गतका नियम तथा स्ट्यान्डर्ड मेजरमेन्ट एन्ड वेट ऐन, २०२५ र त्यसअन्तर्गतका नियमले माग गरेका अन्य विवरणसमेत उल्लेख गर्नुपर्ने मस्यौदामा छ।
प्रत्यक्ष खाने प्रयोजनका लागि उपयुक्त नभएका प्रकार तथा ग्रेडको तेलमा ‘नट फर डाइरेक्ट एडिबल कन्जम्प्सन’ अर्थात् प्रत्यक्ष खाने प्रयोजनका लागि होइन भन्ने सूचना राख्नुपर्नेछ।
मस्यौदाले उक्त सूचना कन्टेनरमा टाँसिएको लेबलमा छापेर वा नमेटिने मसीले लिथोग्राफ अथवा स्टेन्सिल गरी कम्तीमा ५० मिलिमिटर आकारको अक्षरमा राख्नुपर्ने प्रस्ताव गरेको छ। त्यस्तो तेल उपभोक्ता प्याकमा राख्नसमेत नपाइनेछ।
तेलको गुणस्तरबारे अतिरञ्जित दाबी गर्न रोकको प्रस्ताव
मस्यौदाको अर्को उल्लेखनीय पक्ष तेलको प्याकेज, लेबल तथा विज्ञापनमा प्रयोग गरिने अभिव्यक्तिसँग सम्बन्धित छ।
मस्यौदाअनुसार खाने तेल तथा बोसोको प्याकेज, लेबल वा विज्ञापनमा उत्पादनको गुणस्तरलाई अतिरञ्जित गर्ने ‘सुपर-रिफाइन्ड’, ‘एक्स्ट्रा-रिफाइन्ड’, ‘माइक्रो-रिफाइन्ड’, ‘डबल-रिफाइन्ड’ र ‘अल्ट्रा-रिफाइन्ड’ जस्ता अभिव्यक्ति प्रयोग गर्न नपाइने प्रस्ताव छ।
त्यस्तै ‘एन्टी-कोलेस्ट्रोल’, ‘कोलेस्ट्रोल फाइटर’, ‘सुथिङ टु हार्ट’, ‘कोलेस्ट्रोल फ्रेन्ड्ली’ र ‘स्याचुरेटेड फ्याट फ्री’ लगायत उत्पादनको गुणस्तरलाई अतिरञ्जित गर्ने अन्य अभिव्यक्ति पनि प्रयोग गर्न नपाइने प्रस्ताव गरिएको छ।
नेपाल गुणस्तर चिह्न प्रयोग गर्न सकिने
मस्यौदाअनुसार उत्पादनमा नेपाल गुणस्तर चिह्नसमेत प्रयोग गर्न सकिनेछ। तर गुणस्तर चिह्नको प्रयोग नेपाल गुणस्तर (प्रमाण–चिह्न) ऐन, २०३७ र त्यसअन्तर्गत बनेका नियम तथा विनियमको व्यवस्थाअनुसार हुनेछ।
उत्पादकलाई गुणस्तर चिह्न प्रयोग गर्ने इजाजत प्रदान गर्ने सर्तसम्बन्धी विवरण नेपाल गुणस्तर तथा नापतौल विभागबाट प्राप्त गर्न सकिने मस्यौदामा उल्लेख छ।
तेलको प्रतिनिधिमूलक नमुना सङ्कलन भने एनएस २१२ भाग–१ मा उल्लेख भएको विधिअनुसार गर्नुपर्ने प्रस्ताव गरिएको छ।
हेक्सेन अवशेष जाँच्न ग्यास क्रोमाटोग्राफी
मस्यौदाले गुणस्तरका सीमा तोक्नुका साथै परीक्षणको विस्तृत विधिसमेत समेटेको छ। अनुसूची ‘ख’ मा तेल तथा बोसोमा बाँकी रहेको हेक्सेन अवशेष निर्धारण गर्ने विधि दिइएको छ।
प्रशोधनका क्रममा विलायक प्रयोग गरेपछि तेल तथा बोसोमा बाँकी रहने वाष्पशील हाइड्रोकार्बनलाई हेक्सेनका रूपमा मिलिग्राम प्रतिकिलो अर्थात् पीपीएममा मापन गर्ने व्यवस्था छ। त्यसका लागि नमुनालाई आन्तरिक मानक थपेर बन्द भाँडोमा ८० डिग्री सेल्सियसमा तताई ग्यास क्रोमाटोग्राफीबाट परीक्षण गर्ने विधि उल्लेख गरिएको छ।
परीक्षणका लागि प्रयोगशालाको नमुना पूर्ण रूपमा बन्द अवस्थामा राख्नुपर्ने, ४ डिग्री सेल्सियसमा भण्डारण गर्नुपर्ने र प्लास्टिक कन्टेनर प्रयोग गर्न नहुने उल्लेख छ। नमुनाको कन्टेनर खोलेपछि परीक्षण तत्काल गर्नुपर्ने व्यवस्था मस्यौदामा प्रस्ताव गरिएको छ।
नमुना परीक्षणमा पाँच ग्राम तेल लिएर आन्तरिक मानक थप्ने, नमुनालाई ८० डिग्री सेल्सियसमा ठीक ६० मिनेट राख्ने र त्यसपछि तेलमाथिको वाष्पयुक्त भागबाट एक मिलिलिटर नमुना लिएर तत्काल ग्यास क्रोमाटोग्राफमा पठाउने विधि उल्लेख छ। प्रत्येक नमुनाको लगातार दुईपटक परीक्षण गरी दुवै नतिजाको औसतलाई अन्तिम परिणामका रूपमा प्रतिवेदन गर्नुपर्ने प्रस्ताव छ।
समग्रमा मस्यौदाले सूर्यमुखी तेलको स्रोत र उत्पादन प्रक्रिया, प्रकार तथा ग्रेड, प्रत्यक्ष उपभोगयोग्यता, भौतिक तथा रासायनिक गुण, अफ्लाटक्सिन, विषाक्त धातु, हेक्सेन अवशेष, प्याकेजिङ, लेबलिङ, विज्ञापन तथा परीक्षण विधि समेटेर संशोधित गुणस्तरको प्रस्ताव गरेको छ।
