काठमाडौँ । स्याङ्जाको माल्याङकोटबाट उच्च शिक्षाको यात्रा सुरु गरेका डा. मदनकुमार पौडेलले जीवनको प्रारम्भिक चरणमा चिकित्सक बन्ने सपना देखेका थिए । तर उनको यात्रा सोचेजस्तो अघि बढेन । अध्ययनको दिशा फेरियो, गन्तव्य बदलियो । अन्ततः उनी जापान पुगे, औषधि विज्ञानमा विद्यावारिधि हासिल गरे र अनुसन्धान तथा व्यावसायिक क्षेत्रमा करिब १२ वर्ष बिताए ।
विदेशमा हासिल गरेको शिक्षा र अनुभवलाई त्यहीँको सुविधाजनक जीवनमा सीमित नराखी स्वदेश फर्किएर उपयोग गर्ने निर्णय उनको जीवनको महत्त्वपूर्ण मोड बन्यो । सन् २०१७ मा नेपाल फर्किएका पौडेलले अनुसन्धान, अध्यापन र विभिन्न संस्थागत गतिविधिमा संलग्न हुँदै आफ्नो ज्ञानलाई नेपालको आवश्यकतासँग जोड्ने प्रयास गरे ।
उनको यात्राले एउटा प्रश्न उठाउँछ-नेपालले विदेशमा अध्ययन गरेका आफ्ना दक्ष जनशक्तिको ज्ञानलाई देशको आर्थिक तथा वैज्ञानिक विकासमा कति उपयोग गर्न सकेको छ ?
पौडेलको अनुभव यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने एउटा सन्दर्भ हो । विशेष गरी नेपालको औषधीय वनस्पति तथा जडीबुटीलाई वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रविधि र उद्योगसँग जोड्ने सम्भावनामा उनको चासो केन्द्रित छ ।
अधुरो सपना, बदलिएको बाटो
स्याङ्जाको ग्रामीण परिवेशमा हुर्किएका पौडेलको शैक्षिक यात्रा माल्याङकोटबाट वालिङ हुँदै काठमाडौँसम्म आइपुग्यो । चिकित्सक बन्ने प्रारम्भिक चाहना पूरा नभए पनि उनले उच्च शिक्षाको प्रयास छाडेनन् ।
सन् २००५ मा जापानी भाषा अध्ययनका लागि जापान पुगेका उनी पछि त्यहाँको क्युसु विश्वविद्यालयमा औषधि विज्ञान अध्ययन गर्न थाले । सोही विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर र विद्यावारिधि हासिल गरे ।
जापान बसाइका क्रममा उनले औषधीय वनस्पति, प्रतिरक्षा विज्ञान र अनुसन्धानसम्बन्धी क्षेत्रमा अनुभव प्राप्त गरे । वैज्ञानिक अध्ययनसँगै औद्योगिक कार्यसंस्कृति, संस्थागत अभ्यास र नेपाली समुदायसँगको सहकार्यमा पनि सक्रिय रहे ।
उनको शैक्षिक उपलब्धिलाई नेपाल सरकारले समेत सम्मान गर्यो । उनले राष्ट्रपतिबाट नेपाल विद्याभूषण ‘क’ प्राप्त गरे । तर पौडेलको जीवनमा शैक्षिक उपाधिभन्दा फराकिलो विषय पनि थियो-आफूले सिकेको ज्ञानलाई कहाँ र कसरी उपयोग गर्ने ?
जापानमा बिताएका वर्षहरूले उनलाई वैज्ञानिक अनुसन्धानको अनुभव मात्रै दिएनन्, ज्ञानलाई उत्पादन र व्यावहारिक प्रयोगसँग जोड्ने कार्यसंस्कृतिसँग पनि परिचित गराए । यही अनुभव बोकेर उनी सन् २०१७ मा नेपाल फर्किए ।
फर्किएपछि देखिएको अर्को चुनौती
विदेशमा उच्च शिक्षा हासिल गर्नु र स्वदेश फर्किएर त्यही स्तरको अनुसन्धानलाई निरन्तरता दिनु फरक विषय हुन् ।
अनुसन्धानका लागि आधुनिक प्रयोगशाला, पर्याप्त बजेट, प्राविधिक जनशक्ति, संस्थागत सहयोग र दीर्घकालीन योजना आवश्यक पर्छ । यस्ता पूर्वाधारको उपलब्धताले वैज्ञानिक जनशक्तिको क्षमताको उपयोग कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्छ ।
नेपाल फर्किएपछि पौडेल त्रिभुवन विश्वविद्यालयको रसायनशास्त्र केन्द्रीय विभाग, नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा-प्रतिष्ठान (नास्ट) र नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्लगायत संस्थासँग सम्बन्धित शैक्षिक तथा अनुसन्धान गतिविधिमा जोडिए ।
उनको स्वदेश फिर्तीलाई विदेशमा अध्ययन गरेका नेपालीको ज्ञान उपयोग गर्ने प्रयासका रूपमा हेर्न सकिन्छ । तर यस्तो प्रयासलाई व्यक्तिगत इच्छाशक्तिमा मात्रै निर्भर राखेर पर्याप्त उपलब्धि हासिल गर्न कठिन हुन्छ ।
विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, सरकारी निकाय र निजी क्षेत्रबीच सहकार्यको स्पष्ट प्रणाली आवश्यक पर्छ । विदेशबाट फर्किएका अनुसन्धानकर्ताले आफ्ना अध्ययन र अनुभवलाई स्वदेशको आवश्यकताअनुसार उपयोग गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु राज्यका लागि पनि महत्त्वपूर्ण विषय हो ।
जडीबुटी : सम्भावना धेरै, वैज्ञानिक उपयोगको प्रश्न
नेपालको प्राकृतिक सम्पदाबारे चर्चा हुँदा वनजंगल र जलस्रोतलाई प्रमुख आर्थिक सम्भावनाका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ । तर हिमाल, पहाड र तराईको भौगोलिक विविधताले उपलब्ध गराएको अर्को महत्त्वपूर्ण स्रोत औषधीय वनस्पति हो ।
नेपालका विभिन्न समुदायमा पुस्तौँदेखि जडीबुटी प्रयोग गर्ने परम्परा छ । यस्ता वनस्पतिको पहिचान र उपयोगसम्बन्धी स्थानीय ज्ञान पनि उपलब्ध छ ।
तर परम्परागत प्रयोग र वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित औषधीय प्रभावकारिता एउटै विषय होइनन् ।
कुनै वनस्पति औषधीय उत्पादनका लागि उपयुक्त छ कि छैन भन्ने निष्कर्षमा पुग्न त्यसको रासायनिक संरचना, सक्रिय तत्त्व, सुरक्षित मात्रा, सम्भावित प्रभाव र गुणस्तरबारे वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक पर्छ । यही क्षेत्रमा पौडेलको औषधि विज्ञानसम्बन्धी शैक्षिक पृष्ठभूमि जोडिन्छ ।
नेपालले जडीबुटीलाई संकलन गरेर कच्चा पदार्थका रूपमा बिक्री गर्ने अभ्यासभन्दा अघि बढेर वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रशोधन र मूल्य अभिवृद्धिसँग जोड्न सके ग्रामीण अर्थतन्त्र र स्वदेशी उद्योगका लागि अवसर सिर्जना हुन सक्छ ।
तर त्यसका लागि जडीबुटीको वैज्ञानिक पहिचानदेखि गुणस्तर परीक्षण, प्रशोधन प्रविधि, उत्पादनको सुरक्षा र बजार पहुँचसम्मका पक्षलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ ।
जडीबुटीको व्यावसायिक उपयोग बढाउँदा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र स्थानीय समुदायको अधिकार पनि सुनिश्चित गर्नुपर्ने हुन्छ ।
किसानदेखि प्रयोगशाला र उद्योगसम्म
जडीबुटीमा आधारित उद्योगको विकास कुनै एउटा प्रयोगशाला वा व्यवसायको प्रयासबाट मात्रै सम्भव हुँदैन ।
यसको सुरुवात वनस्पतिको सही पहिचान र दिगो उत्पादनबाट हुन्छ । किसान तथा संकलकले उचित मूल्य पाउने व्यवस्था, अनुसन्धानकर्ताले अध्ययन गर्ने सुविधा, उद्योगले प्रशोधन प्रविधि प्राप्त गर्ने वातावरण र उपभोक्ताले सुरक्षित उत्पादन पाउने सुनिश्चितता आवश्यक हुन्छ ।
उदाहरणका लागि, कुनै जडीबुटीमा सम्भावित औषधीय गुण रहेको प्रारम्भिक संकेत भेटिनु मात्रै व्यावसायिक औषधि उत्पादनका लागि पर्याप्त हुँदैन । त्यसको प्रभावकारिता र सुरक्षासम्बन्धी थप वैज्ञानिक अध्ययन तथा आवश्यक नियामकीय प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ ।
यस्ता सबै चरणलाई एउटै उत्पादन शृङ्खलामा जोड्न सके स्थानीय स्रोतबाट उच्च मूल्यका उत्पादन विकास गर्ने सम्भावना रहन्छ । यसका लागि अनुसन्धानमा लगानी, प्रविधि हस्तान्तरण, गुणस्तर मापदण्ड र बजार व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ ।
नेपालको प्राकृतिक सम्पदालाई दीर्घकालीन आर्थिक उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न वैज्ञानिक अनुसन्धान र व्यावसायिक उत्पादनबीचको दूरी घटाउनुपर्ने देखिन्छ ।
जापानसँगको सम्बन्धलाई अनुसन्धानमा जोड्ने अवसर
पौडेलको जापान बसाइ विश्वविद्यालय र अनुसन्धानमा मात्रै सीमित रहेन । फुकुओका तथा क्युसु क्षेत्रमा नेपाली समुदायसँग जोडिएका उनी गैर आवासीय नेपाली संघ क्युसुमा उपसंयोजक र एनईएसजेमा उपाध्यक्षका रूपमा सक्रिय थिए ।
नेपालबाट जापान पुग्ने उच्चपदस्थ व्यक्तित्व तथा प्रतिनिधिमण्डलसँगको समन्वय र भाषा अनुवादमा समेत उनले सहयोग गरेका थिए । यी अनुभवले उनलाई दुई देशको कार्यसंस्कृति, सामाजिक सम्बन्ध र संस्थागत अभ्यासबारे बुझ्ने अवसर प्रदान गरे ।
नेपाल र जापानबीचको सहकार्यलाई औपचारिक भ्रमण तथा कूटनीतिक सम्बन्धमा मात्रै सीमित नराखी अनुसन्धान, विश्वविद्यालय साझेदारी, प्रविधि हस्तान्तरण र वैज्ञानिक जनशक्ति विकाससम्म विस्तार गर्न सकिन्छ ।
विशेष गरी औषधीय वनस्पतिको अध्ययन, गुणस्तर परीक्षण र प्रशोधन प्रविधिमा सहकार्यका अवसर खोज्न सकिने सम्भावना छ ।
नेपालसँग जैविक विविधता र स्थानीय ज्ञान छ भने जापानका अनुसन्धान संस्था तथा विश्वविद्यालयसँग वैज्ञानिक अनुसन्धान र प्रविधिसम्बन्धी अनुभव छ । यी पक्षलाई पारस्परिक हितका आधारमा जोड्न सके नयाँ सहकार्यको बाटो खुल्न सक्छ ।
तर यस्तो सहकार्यका लागि दुवै देशका कानुनी व्यवस्था, वैज्ञानिक मापदण्ड, जैविक स्रोतको संरक्षण र स्थानीय समुदायको अधिकारलाई सम्मान गर्नुपर्ने हुन्छ ।
ज्ञान कूटनीतिबाट जडीबुटी कूटनीतिसम्म
परम्परागत कूटनीतिक सम्बन्ध मुख्यतः राजनीतिक संवाद, सरकारी भ्रमण र औपचारिक सम्झौतासँग जोडिन्छ । तर पछिल्ला अवधारणामा विज्ञान, प्रविधि, स्वास्थ्य, शिक्षा र प्राकृतिक स्रोत पनि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका महत्त्वपूर्ण क्षेत्र हुन् । यही सन्दर्भमा ज्ञान कूटनीति र जडीबुटी कूटनीतिको अवधारणा नेपालको विकाससँग जोडिन सक्छ ।
ज्ञान कूटनीतिको मूल उद्देश्य विश्वविद्यालय, अनुसन्धानकर्ता, दक्ष जनशक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक सम्बन्धलाई साझा विकासका लागि उपयोग गर्नु हो ।
जडीबुटी कूटनीतिले औषधीय वनस्पतिको अनुसन्धान, संरक्षण, प्रविधि, प्रशोधन र मूल्य अभिवृद्धिमा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको सम्भावना समेट्छ ।
नेपालले प्राकृतिक स्रोतको उपलब्धतालाई मात्रै आफ्नो विशेषता मानेर पुग्दैन । त्यसलाई वैज्ञानिक प्रमाण, गुणस्तरीय उत्पादन र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको आवश्यकतासँग जोड्ने क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ ।
यसका लागि सरकार, अनुसन्धान संस्था, विश्वविद्यालय, निजी क्षेत्र र विदेशमा रहेका नेपाली विज्ञहरूबीच संस्थागत साझेदारी महत्त्वपूर्ण हुन्छ । पौडेलको शैक्षिक तथा व्यावसायिक अनुभवले यस्तै सहकार्यको आवश्यकता र सम्भावनालाई अघि ल्याउँछ ।
वैज्ञानिक अनुसन्धानबाट सार्वजनिक लेखनतर्फ
पौडेलको रुचि प्रयोगशाला र अनुसन्धानमा मात्रै सीमित रहेन । उनले वैज्ञानिक विषयलाई सार्वजनिक बहससँग जोड्ने प्रयास पनि गरेका छन् ।
सन् २०२० मा कोरोना महामारी फैलिएका बेला संक्रमण, स्वास्थ्य सुरक्षा र वैज्ञानिक अनुसन्धानसम्बन्धी विषयले व्यापक सार्वजनिक चासो पाएका थिए । त्यही समयदेखि उनी अनुसन्धानसँगै सार्वजनिक लेखनमा सक्रिय हुन थाले ।
उनका कोरोना महामारी र अनुसन्धानसम्बन्धी सामग्री कान्तिपुरमा प्रकाशित भए । त्यसपछि विज्ञान, स्वास्थ्य, जडीबुटी, नेपाल–जापान सम्बन्ध, ज्ञान आदानप्रदान र विज्ञान कूटनीतिसम्मका विषयमा लेखन विस्तार भयो ।
उपलब्ध विवरणअनुसार उनका कान्तिपुरमा दुई, गोरखापत्रमा दुई र राजधानी दैनिकमा एक गरी पाँचवटा विचार लेख प्रकाशित भएका छन् ।
वैज्ञानिक विषयलाई आम नागरिकले बुझ्ने भाषामा प्रस्तुत गर्नु अनुसन्धान र समाजबीचको दूरी घटाउने एउटा माध्यम हो ।
वैज्ञानिक अनुसन्धानको उपलब्धि केवल प्राज्ञिक प्रकाशनमा सीमित नराखी सार्वजनिक नीति, सामाजिक आवश्यकता र जनजीवनसँग जोड्न सकिए त्यसको उपयोगिता फराकिलो हुन सक्छ ।
व्यक्तिगत सफलताभन्दा ठूलो प्रश्न
पौडेलको जीवनयात्रामा व्यक्तिगत संघर्ष, शैक्षिक उपलब्धि, विदेशको अनुभव र स्वदेश फर्किएर योगदान गर्ने प्रयासका विभिन्न पक्ष छन् ।
चिकित्सक बन्ने प्रारम्भिक सपना पूरा भएन । अध्ययनको बाटो फेरियो । तर त्यसपछि उनले औषधि विज्ञानमा उच्च शिक्षा हासिल गरे र अनुसन्धानलाई आफ्नो कार्यक्षेत्र बनाए ।
जापानमा करिब १२ वर्ष बिताएर नेपाल फर्किएपछि उनले आफ्नो अनुभवलाई शैक्षिक, अनुसन्धान तथा सार्वजनिक लेखनका गतिविधिसँग जोड्ने प्रयास गरे ।
परिवार, विशेष गरी बुबाआमाबाट प्राप्त प्रेरणा र साथलाई महत्त्व दिने उनको जीवनयात्राले परिस्थितिअनुसार लक्ष्य परिवर्तन भए पनि सिक्ने र योगदान गर्ने प्रयासलाई निरन्तरता दिन सकिने देखाउँछ ।
तर यो कथा एउटा व्यक्तिको सफलतामा मात्रै टुङ्गिँदैन ।
नेपालमा विदेशबाट उच्च शिक्षा हासिल गरेर फर्किने जनशक्तिको ज्ञान उपयोग गर्न कस्तो नीति आवश्यक छ ? अनुसन्धान संस्थालाई कसरी सक्षम बनाउने ? वैज्ञानिक अध्ययनलाई उत्पादनसँग कसरी जोड्ने ? र प्राकृतिक स्रोतको आर्थिक लाभ स्थानीय समुदायसम्म कसरी पुर्याउने ?
यी प्रश्नको उत्तर व्यक्तिगत प्रतिबद्धताभन्दा बढी संस्थागत सुधारसँग सम्बन्धित छ ।
नेपालको जडीबुटीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको अनुसन्धान र उत्पादनसँग जोड्ने सम्भावना भए पनि त्यसलाई परिणाममा बदल्न दीर्घकालीन योजना, पर्याप्त लगानी, वैज्ञानिक प्रमाण र प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक पर्छ ।
स्याङ्जाको गाउँबाट जापानको विश्वविद्यालय हुँदै स्वदेश फर्किएका पौडेलको यात्राले यही विषयलाई पुनः चर्चामा ल्याउँछ ।
विदेशमा ज्ञान हासिल गर्नु व्यक्तिगत उपलब्धि हो । त्यसलाई स्वदेशको अनुसन्धान, उत्पादन र नागरिकको हितमा रूपान्तरण गर्न सक्नु राष्ट्रिय उपलब्धि बन्न सक्छ । नेपालको आगामी चुनौती विदेशमा रहेका विज्ञलाई फर्काउने मात्रै होइन, उनीहरूले हासिल गरेको ज्ञानलाई देशभित्र उपयोग गर्न सक्ने संस्थागत वातावरण निर्माण गर्नु पनि हो ।
