काठमाडौँ । नवनियुक्त गृहसचिव केदारनाथ शर्माले पदभार ग्रहण गरेका छन्। पछिल्लो मन्त्रिपरिषद् बैठकको निर्णयअनुसार रक्षा मन्त्रालयबाट गृह मन्त्रालयमा सरुवा भएका शर्माले मंगलबार मन्त्रालय पुगेर पदबहाली गरेका हुन्।
यसअघि गृहसचिवको जिम्मेवारीमा रहेका राजकुमार श्रेष्ठ सचिवको पाँच वर्षे पदावधि पूरा गरी अनिवार्य अवकाशमा गएपछि रिक्त पदमा शर्मालाई सरुवा गरिएको थियो।
पदबहाली समारोहमा मन्त्रालयका उच्च अधिकारीसँगै सुरक्षा निकायका प्रमुखहरूको उपस्थिति थियो। सो अवसरमा गृहसचिव शर्माले मुलुक अहिले भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीबाट सिर्जित विषम परिस्थितिको सामना गरिरहेको उल्लेख गर्दै यस्तो अवस्थामा सबै निकाय मिलेर खोज, उद्धार तथा राहतमा जुट्नुपर्ने बताए।
विपद्को सामना कुनै एक निकायको प्रयासबाट मात्र सम्भव नहुने भन्दै उनले उपलब्ध स्रोतसाधन र जनशक्तिको प्रभावकारी परिचालन गरी सुरक्षा निकाय, प्रशासन तथा सम्बन्धित निकायबीच समन्वय गरेर अघि बढ्नुपर्नेमा जोड दिए।
गृहमा पुरानै अनुभव, काठमाडौँको सीडीओसमेत
शर्माका लागि गृह मन्त्रालयको जिम्मेवारी नयाँ होइन। उनले यसअघि गृह मन्त्रालयमा शान्ति–सुरक्षा तथा प्रशासनसम्बन्धी जिम्मेवारी सम्हालिसकेका छन्।
उनी २०७४ साउन २६ देखि २०७५ साउन १३ सम्म काठमाडौँको प्रमुख जिल्ला अधिकारीसमेत थिए। मुलुकको राजधानी रहेको जिल्लाको प्रशासनिक तथा सुरक्षा नेतृत्व सम्हालिसकेका शर्मासँग गृह प्रशासन, जिल्ला सुरक्षा व्यवस्थापन र अन्तरनिकाय समन्वयको प्रत्यक्ष अनुभव छ।
पछिल्लो समय रक्षा मन्त्रालयको सचिवका रूपमा कार्यरत शर्माले सुरक्षा क्षेत्रसँग जोडिएका नीतिगत तथा प्रशासनिक विषयमा समेत काम गरेका छन्। यसरी गृह प्रशासनको पूर्वअनुभव र रक्षा मन्त्रालयको पछिल्लो जिम्मेवारीपछि उनी अहिले गृह मन्त्रालयको प्रशासनिक नेतृत्वमा फर्किएका हुन्।
गृह मन्त्रालय मुलुकको आन्तरिक सुरक्षा प्रशासनको केन्द्रीय निकाय हो। शान्ति–सुरक्षा, विपद् व्यवस्थापन, जिल्ला प्रशासन, सीमा तथा अध्यागमन प्रशासनलगायत महत्वपूर्ण जिम्मेवारी मन्त्रालयसँग जोडिएका छन्। नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलसँगको नीतिगत तथा प्रशासनिक समन्वयदेखि ७७ वटै जिल्ला प्रशासन कार्यालयसँगको समन्वयमा गृहसचिवको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ।
पदबहालीसँगै भोटेकोशी बाढीको चुनौती
शर्माले गृह प्रशासनको नेतृत्व सामान्य अवस्थामा सम्हालेका होइनन्। भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीपछि राज्यका सुरक्षा निकाय ठूलो संख्यामा प्रभावित क्षेत्रमा परिचालित भइरहेका बेला उनी गृह मन्त्रालयको प्रशासनिक नेतृत्वमा आएका हुन्।
प्रभावित क्षेत्रमा बेपत्ताको खोजी, कठिन भूभाग तथा सुरुङमा उद्धार, घाइतेको उपचार, मृतकको पहिचान तथा शव व्यवस्थापन, राहत वितरण, विस्थापित नागरिकको व्यवस्थापन र अवरुद्ध सडक तथा अत्यावश्यक सेवा सञ्चालनका काम एकसाथ भइरहेका छन्।
यस्तो अवस्थामा गृह मन्त्रालयको भूमिका सुरक्षा जनशक्ति परिचालनमा मात्रै सीमित हुँदैन। नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल, राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण, प्रदेश तथा स्थानीय तह र सम्बन्धित जिल्ला प्रशासन कार्यालयबीच सूचना, स्रोतसाधन र जनशक्तिको प्रभावकारी समन्वय आवश्यक हुन्छ।
पदबहालीकै क्रममा शर्माले सबै निकाय मिलेर उद्धार तथा राहतमा जुट्नुपर्ने विषयलाई प्राथमिकताका साथ उठाएका छन्। यसले उनको कार्यकालको सुरुवाती प्राथमिकता तत्कालको विपद् व्यवस्थापन र अन्तरनिकाय समन्वयमा केन्द्रित रहने देखाएको छ।
खोज–उद्धारपछि राहत र पुनर्स्थापनाको जिम्मेवारी
भोटेकोशी बाढीपछिको चुनौती खोज तथा उद्धारमै सीमित छैन। तत्कालको खोज तथा उद्धारपछि राहत, विस्थापितको व्यवस्थापन, क्षतिको विवरण सङ्कलन, जोखिमयुक्त क्षेत्रको पहिचान, आवश्यक सुरक्षा व्यवस्था र पुनर्स्थापनाका काम क्रमश: अघि बढाउनुपर्ने हुन्छ।
यी काममा संघीय निकायसँगै प्रदेश र स्थानीय तहको भूमिका रहने भए पनि समग्र विपद् प्रतिकार्य तथा सुरक्षा समन्वयमा गृह मन्त्रालय महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा रहन्छ। त्यसैले प्रभावित क्षेत्रमा भइरहेका कामको निरन्तर अनुगमन, आवश्यकता पहिचान र निकायगत समन्वय नयाँ गृहसचिवको तत्कालको कार्यसूचीमा रहनेछ।
सुरक्षा निकायदेखि ७७ जिल्ला प्रशासनसम्मको समन्वय
गृहसचिव मन्त्रालयको प्रशासनिक प्रमुख भएकाले नियमित शान्ति–सुरक्षा व्यवस्थापन, सुरक्षा चुनौतीको मूल्याङ्कन, सुरक्षा निकायबीचको समन्वय तथा जिल्ला प्रशासनको प्रभावकारी परिचालनमा उनको भूमिका रहन्छ।
विशेषगरी विपद्, प्रदर्शन, सामाजिक तनाव, सीमा सुरक्षा, संगठित अपराध तथा आकस्मिक सुरक्षा चुनौतीका समयमा केन्द्र र जिल्लाबीच सूचना तथा निर्देशनको प्रभावकारी प्रवाह महत्वपूर्ण हुन्छ।
यसअघि गृह मन्त्रालयमा शान्ति–सुरक्षा तथा प्रशासनसम्बन्धी जिम्मेवारी सम्हालेको, काठमाडौंको प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रूपमा काम गरेको र पछिल्लो समय रक्षा सचिवको जिम्मेवारीमा रहेको अनुभवलाई शर्माले अहिले गृह प्रशासनको नेतृत्वमा कसरी उपयोग गर्छन् भन्ने उनको कार्यसम्पादनसँगै देखिनेछ।
विपद्कै बीच गृह प्रशासनको नेतृत्व हस्तान्तरण
निवर्तमान गृहसचिव राजकुमार श्रेष्ठको अनिवार्य अवकाशसँगै गृह प्रशासनको नेतृत्व शर्मामा हस्तान्तरण भएको हो। नेतृत्व परिवर्तन भइरहँदा भोटेकोशी बाढीपछिको खोज, उद्धार र राहत अभियान भने निरन्तर चलिरहेको छ।
त्यसैले तत्कालको आवश्यकता चलिरहेको विपद् प्रतिकार्यमा संस्थागत निरन्तरता कायम राख्नु हो। त्यससँगै उद्धारमा खटिएका निकायबीच प्रभावकारी समन्वय, प्रभावित नागरिकसम्म राहतको पहुँच र आगामी पुनर्स्थापनाका कामलाई व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउनुपर्ने जिम्मेवारी नयाँ नेतृत्वसामु छ।
गृह प्रशासनको पूर्वअनुभव, काठमाडौंको प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रूपमा जिल्ला सुरक्षा प्रशासनको नेतृत्व र रक्षा मन्त्रालयको पछिल्लो जिम्मेवारीसहित गृह मन्त्रालय पुगेका शर्माको कार्यकालको सुरुवात नै ठूलो विपद् व्यवस्थापनबाट भएको छ।
पदबहालीकै दिन सुरक्षा निकायका प्रमुखहरूसमक्ष सबै निकाय मिलेर उद्धार तथा राहतमा जुट्नुपर्ने बताएका शर्माका लागि अब चलिरहेको विपद् प्रतिकार्यमा प्रभावकारी समन्वय कायम गर्दै गृह प्रशासनको नियमित जिम्मेवारीलाई समानान्तर रूपमा अघि बढाउनु तत्कालको मुख्य कार्यभार बनेको छ।
